utworzone przez Reformowani | sty 10, 2026 | Egzegezy
Geografia
Tesaloniki to miasto w prowincji rzymskiej zwanej Macedonia, mniej więcej w połowie drogi lądowej między Konstantynopolem a Koryntem. Miasto znajdowało się najdalej na północ wysuniętym punkcie Zatoki Termajskiej (Zatoki Salonickiej), niedaleko na wschód od ujścia Aksiosu (Wardaru), na skrzyżowaniu dwóch głównych rzymskich dróg,
- jednej prowadzącej z Italii na wschód (Droga Egnatyjska)
.
- i drugiej znad Dunaju nad Morze Egejskie.
W ich pobliżu znajdowały się
1. Filipia
2. Berea
3. Amfipolis
4. Apollonia
Niewiele odkryto pozostałości po starożytnej Tesalonice. W 1962 roku odkryto to forum z I lub II wieku n.e. Miasto posiadało odeum czy też odium, starożytną, zazwyczaj krytą dachem, mniejszą od teatru budowlę, przeznaczona na występy muzyczne, recytacje, poezję, używaną także jako sala wykładowa, znana z Grecji i Rzymu, charakteryzującą się dobrą akustyką, posiadająca widownię, orchestrę (scenę). Słowo to jest formą łacińską pochodzącą od greckiego ᾠδεῖον odeion, oznaczającego „miejsce śpiewania”
Pod posadzką otaczającą odeum, archeolodzy znaleźli łaźnię i mennicę z I wieku n.e.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 5, 2026 | Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu, Teologia systematyczna
Utrata życia
Jan 3:6 Co się narodziło z ciała, jest ciałem, a co się narodziło z Ducha, jest duchem.
Wielką prawdą przekazywaną przez Ewangelię Jana jest dualizm natur odrodzonego człowieka. Z jednej strony widzimy cielesną, czyli to, zostało zrodzone z ciała, z drugiej zaś duchową, zrodzoną przez Boga Ducha Świętego.
Warto tu jednak przypomnieć, że rzeczywistość, o której mówi Jan nie odnosi się do każdego człowieka. Martwi duchowo nie są narodzeni z Ducha, zatem nie posiadają ożywionej natury duchowej. Przychodząc na świat każdy nieodrodzony człowiek rodzi się pod Bożym przekleństwem zapowiedzianym Adamowi jeszcze w Raju:
1 Mojż. 2:17 Ale z drzewa poznania dobra i zła jeść nie będziesz, bo tego dnia, kiedy zjesz z niego, na pewno umrzesz.
W dniu spożycia zakazanego owocu Adam nie umarł fizycznie (to stało się 930 później, por. 1 Mojż. 5:5), jednak Boża obietnica śmierci pozostała w mocy. W chwili zgrzeszenia Adam umarł duchowo i utracił Boży obraz:
- Utracił swoją świętość i zdolność czynienia dobra stając się niesprawiedliwym i grzesznym
.
- Jego wcześniej oświecony rozum zamienił się w całkowitą ciemność
.
- Prawdziwe poznanie Boga zastąpione zostało obskurną ignorancją
.
- Miłość do Boga zniknęła w jednej chwili, jej miejsce wypełniła nienawiść
Adam z żyjącego w przymierzu z Bogiem przyjaciela swojego Stwórcy stał się teraz przyjacielem szatana, który go skusił oraz wrogiem Najwyższego. Kanony z Dort opisują rzeczywistość upadku właśnie jako utratę Bożego obrazu:
„Człowiek został pierwotnie ukształtowany na obraz Boga. Jego zrozumienie było przyozdobione prawdziwym i zbawiającym poznaniem swego Stwórcy oraz rzeczy duchowych; jego serce i jego wola były prawe, zaś wszystkie jego uczucia były czyste i cały człowiek był święty. Buntując się jednak przeciwko Bogu za podszeptem diabła, oraz z własnej woli, człowiek utracił te wspaniałe dary; a w ich miejsce człowiek zyskał ślepotę umysłu, wdał się w okropną ciemność, marność i przewrotność sądu; stał się nieprawy, buntowniczy, uparty w swym sercu i woli, oraz nieczysty w swych uczuciach. [1]
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 2, 2026 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy
Kontekst
Mat. 6:1-4
1. Pilnujcie się, abyście waszej jałmużny nie dawali przed ludźmi po to, aby was widzieli, inaczej nie będziecie mieli nagrody u waszego Ojca, który jest w niebie.
2. Dlatego, gdy dajesz jałmużnę, nie trąb przed sobą, jak to robią obłudnicy w synagogach i na ulicach, aby ich ludzie chwalili. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.
3. Ale ty, gdy dajesz jałmużnę, niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni prawa;
4. Aby twoja jałmużna pozostała w ukryciu, a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.
Ewangelia Mateusza szósty rozdział wersety 1 do 4, które mówią nam o hipokrytach, którzy dają jałmużnę w sposób nieuczciwy i dla rozgłosu. Co do Ewangelii Mateusza, przypominam, jest to część Kazania na Górze, w którym Chrystus objawia swojemu ludowi ogromne duchowe prawdy. Oczywiście doszliśmy do wniosku, że zdefiniowanym odbiorcą czy też adresatem kazania to ludzie, kościół Chrystusa, którzy nie polegają na swojej wypracowanej sprawiedliwości, ale na sprawiedliwości Chrystusa i o wiele większej niż sprawiedliwość faryzeuszy. Jest to sprawiedliwość doskonała, podczas gdy sprawiedliwość faryzeuszy była tylko pozorna.
W tym Kazaniu, po ustaleniu nienaruszalności Prawa, Chrystus dokonał też wyjaśnienia Prawa jako naszego moralnego drogowskazu, co dziś nazywamy trzecim użyciem Prawa. A miłość w tym kontekście jest właśnie wypełnieniem Prawa. Tak więc
- przykazanie nie morduj w rzeczywistości naucza przebaczenia braciom, czego nie zastąpi żadna świątynna ofiara
.
- przykazanie nie cudzołóż oznacza okiełznanie myśli względem płci przeciwnej, w szczególności małżonków wśród bliźnich
.
- Chrystus wyjaśnił także zasadną podstawę rozwodu, – nierząd małżonka
.
- przykazanie nie mów fałszywego świadectwa, w szczególności pod przysięgą kieruje nas do stałej prawdomówności
.
- następnie Pan zalecił cierpliwość w prześladowaniach, szczególnie gdy te odbywają się w majestacie złego prawa
.
- oraz szczodrobliwość, tak aby nie przywiązywać się zbytnio do dóbr tego świata
.
- dalej Chrystus wyjaśnił cel obiekt miłości – jest to poszukiwanie duchowego dobra dla każdej osoby na tym świecie, przez głoszenie Ewangelii i wezwanie do upamiętania każdego, kto chce słuchać
W szóstym rozdziale Chrystus przestrzega przed hipokryzją i zewnętrzną wystawnością w obowiązkach religijnych. To, co czynimy, musi wypływać z wewnętrznej zasady, abyśmy byli chwaleni przez Boga, a nie po to, by ludzie nas chwalili.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 23, 2025 | Egzegezy, Teologia reformowana
Treść i historia powstania
Psalm 135:1-3
1. Alleluja. Chwalcie imię PANA; chwalcie, słudzy PANA;
2. Którzy stoicie w domu PANA, w przedsionkach domu naszego Boga.
3. Chwalcie PANA, bo PAN jest dobry; śpiewajcie jego imieniu, bo jest wdzięczne
Psalm 135, który w całej jego rozciągłości oraz Konfesja Westminsterska, piąty rozdział trzeci podpunkt są ze sobą związane jednym i tym samym tematem, którym jest Boża suwerenność, w szczególności wyrażana w opatrzności:
Bóg w Swojej opatrzności posługuje się różnymi środkami. Może jednak działać bez nich, nie zważając na nie, a także wbrew nim, jeśli tak Sobie upodoba. [1]
Psalm 135 został prawdopodobnie napisany przez tą samą osobę co Psalm 134, czyli co ostatnia z pieśni stopni. Zaczyna się on w bardzo podobny sposób i wykazuje również pewne podobieństwo do Psalmu 113 i 114. Rozpoczyna się od słów alleluja i kończy się od słowa, zatem jego głównym przeznaczeniem jest oddanie chwały Panu Bogu. Bóg, któremu oddaje cześć opisany jest między tymi dwoma stwierdzeniami alleluja. Przez cały czas stanowi napomnienie i wezwanie do uwielbienia.
Bóg uwielbiany przez śpiewających Psalm jest całkowicie suwerenny. Przypomina, że powinniśmy Boga uwielbiać ze względu na to, kim jest Bóg i ze względu na jego święte imię, na jego doskonałość, a także ze względu na jego stworzenie, na opatrzność i na łaski, których jest tutaj w tym Psalmie wymienionych bardzo wiele.
Tłumaczenie syryjskie twierdzi, że zawiera on w sobie zapowiedź nawrócenia ludu Mesjasza do wiary.
Chciałbym zaproponować następujący podział tego Psalmu.
1) Doksologia, czyli uwielbienie Boga, wersety 1-3
2) Bóg suwerenem
– w zbawieniu, werset 4
– w istocie, werset 5
– w czynie, werset 6
3) Przykłady suwerenności
– w naturze nieożywionej, werset 7
– w stworzeniu żywym, werset 8
– w tym co ponadnaturalne, werset 9
– w opatrzności, werset 10-11
– w zarządzaniu tym wszystkim, werset 12
4) Niezmienność istoty i sądu Boga dowodem suwerenności, werset 13
5) Antyteza fałszywych religii, wersety 15-17
6) Konsekwencje pogańskiego kultu, werset 18
7) Wezwanie do ortodoksji – wersety 19-20
8) Pan pośród ludu, werset 21
Rozważmy wspaniałość Boga prezentowaną przez Psalm 135
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 22, 2025 | Egzegezy, Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych
Podstawa rozważania
Obj. 2:1-7
1. Do anioła kościoła w Efezie napisz: To mówi ten, który trzyma siedem gwiazd w swojej prawej ręce, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników:
2. Znam twoje uczynki, twoją pracę i twoją cierpliwość i wiem, że nie możesz znieść złych i że poddałeś próbie tych, którzy nazywają się apostołami, a nimi nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami.
3. Wytrwałeś też i masz cierpliwość, i pracowałeś dla mego imienia, a nie ustałeś.
4. Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość.
5. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i upamiętaj się, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie upamiętasz się.
6. Ale masz tę zaletę, że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę.
7. Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z drzewa życia, które jest pośrodku raju Boga.
W rozdziałach 2 i 3 Księgi Objawienia znajdujemy siedem listów skierowanych przez Pana do siedmiu kościołów w Azji. Aby zrozumieć te przesłania, musimy pamiętać o relacji tych siedmiu kościołów do siedmiu złotych świeczników z wizji z Obj. 1:9-20. Te ostatnie symbolizują Kościół z idealnego punktu widzenia, doskonały i święty, ponieważ ma on swoje światło i życie w Chrystusie.
- Nigdy nie może zginąć.
.
- Żaden z nich nie może zostać usunięty ze swojego miejsca.
Gdyby Kościół na ziemi był identyczny, idealnie taki jak ten, który symbolizują świeczniki, przesłania takie jak te zawarte w tych dwóch rozdziałach Objawienia nie byłyby ani konieczne, ani stosowne. Lecz siedem kościołów w Azji reprezentuje kościół na ziemi, zasadniczo święty, ale wciąż niedoskonały, ziemski i charakteryzujący się wieloma słabościami i grzechami. Dlatego podlegają one napomnieniom i pouczeniom, a nawet groźbom sądu i całkowitego unicestwienia.
Świecznik lokalnego kościoła może rzeczywiście zostać usunięty ze swojego miejsca. Kościół na ziemi może przestać być manifestacją Kościoła, który pojawia się w symbolice siedmiu złotych świeczników.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 17, 2025 | Egzegezy, Teologia biblijna
Trzy przesłania
16. A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei.
17. Powiedzcie też Archipowi: Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą przyjąłeś w Panu.
18. Pozdrowienie moją, Pawła, ręką. Pamiętajcie o moich więzach. Łaska niech będzie z wami. Amen.
Wysoce interesujące i duchowo budujące będzie rozpoznanie wzajemnej relacji apostolskich pozdrowień, odniesienia do uwięzienia i błogosławieństwa w zrozumianym przez nas kontekście doktryn Słowa i pastorskiej posługi. Przypomnijmy: pasterze-nauczyciele przez posługę Słowa budują kościół i bronią jego fundamentu:
- integralności kanonu przeciwdziałając ujmowaniu i dodawaniu do niego na poziomie całych Ksiąg, jak i poszczególnych wersetów (por. werset 16)
.
- wiary, pozytywnie głosząc prawdę Pisma oraz walcząc z przeciwnikami, niszcząc ich zaszczepianą w kościele fałszywe doktryny i duchowość (por. wersety 16-17)
.
- harmonii współistnienia członków lokalnego i uniwersalnego kościoła, opierając się o regułę wiary, czyli dobrze wyłożone doktryny zamkniętego kanonu Pisma.
Walka ta ma niebagatelne znaczenie. Jeśli fundament zostanie naruszony, budynek kościoła będzie się chwiał. Natomiast zniszczenie fundamentu oznacza ruinę całej budowli. Dlaczego? Ponieważ kościół zbudowany jest na prawdzie a prawda wynika z kanonu. Prawda nie ma żadnego innego źródła jak Kanon. Kanon i prawda w nim zawarta jest fundamentem. Prawda zawarta w Kanonie stosowana jest w posłudze podwójnie: dla budowania duchowego chrześcijan i duchowego niszczenia heretyków. To zapewnia harmonię współistnienia członków kościoła na poziomie lokalnym oraz powszechnym.
Teraz uchwycenie związku między doktryną Pisma i posługi Słowa a wersetem 18 nie jest proste, ponieważ pozdrowienia, uwięzienie i błogosławieństwo zdają się stanowić samodzielne nauczanie, niejako oderwane od poprzednich wersetów. To tak, jakby Apostoł kończąc list stosował zwyczajową formułę pożegnania. Jest to jednak pozorna izolacja. Gdy będziemy mieli na uwadze spójność Pisma, które nie przedstawia prawd w sposób losowy i chaotyczny, lecz z konkretnym zamiarem i przeznaczeniem zgodnym z wolą Ducha Świętego, zobaczymy nasz tekst w organicznym związku logicznych konsekwencji i szybko znajdziemy rozwiązanie pozornego dylematu.
Dokonajmy zatem wstępnej analizy każdego elementu przesłania wersetu 18, aby po usystematyzowaniu treści odkryty został końcowy przekaz i autorska intencja ostatniego wersetu Listu. Odpowiemy na pytanie: jak pozdrowienia, uwięzienie i błogosławieństwo odnoszą się do doktryny Pisma i pastorskiej posługi budowania i obrony kościoła? I co to wszystko znaczy dla nas w praktyce?
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 12, 2025 | Chrystologia: nauka o Chrystusie, Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu, Trynitologia
Motyw przewodni i historia
Psalm 136:1-3
1. Wysławiajcie PANA, bo jest dobry; bo na wieki jego miłosierdzie.
2. Wysławiajcie Boga bogów, bo na wieki jego miłosierdzie.
3. Wysławiajcie Pana panów, bo na wieki jego miłosierdzie;
Psalm 136 jest Psalmem Bożego miłosierdzia. Nie da się tego ukryć. Połowa Psalmu to refren, bo na wieki trwa jego miłosierdzie. Psalm ten został prawdopodobnie napisany przez Dawida i był on przekazany lewitom do codziennego śpiewania. Na przykład Pierwszej Kronik czytamy, że wraz z lewitami postawił Dawid Hemana, Jedyna oraz resztę wybranych imiennie wyznaczonych, aby chwalili Pana, bo jego miłosierdzie trwa na wieki.
1 Kron. 16:41 A z nimi pozostawił Hemana i Jedutuna oraz resztę wybranych, imiennie wyznaczonych, aby chwalili PANA, bo jego miłosierdzie trwa na wieki.
Salomon poszedł w ślady ojca i wykorzystał ten psalm podczas śpiewania poświęcenia świątyni.W Księdze Kronik czytamy
2 Kron. 7:3 Wszyscy synowie Izraela, widząc spadający ogień i chwałę PANA nad domem, upadli twarzą do ziemi, na posadzkę, oddali pokłon PANU i chwalili go, mówiąc: Bo jest dobry, bo na wieki trwa jego miłosierdzie.
I podobnie Jehoszafat, który wyruszał, na wojnę ze swoimi wrogami, wzywał tego psalmu.
2 Kron. 20:21 Potem naradził się z ludem i ustanowił śpiewaków dla PANA, by go chwalili w ozdobie świętobliwości i szli przed wojskiem, mówiąc: Wysławiajcie PANA, bo na wieki trwa jego miłosierdzie.
Psalm 136 jest podobny do poprzedniego Psalmu 135. Ale jego kompozycja jest osobliwa. Połowa to stwierdzenie, bo na wieki to jego miłosierdzie. Jest to właśnie sedno przekazu całego, pokazanie, że wszelkie błogosławieństwa płyną z łaski dobroci i miłosierdzia Boga. Jest to dobroć stała wieczna, a zadaniem powtórzenia jest wyrycie na stałe tej prawdy w naszych umysłach.
„Mówi się o Mojżeszu i Izraelu chwalących Pana za tych, którzy zostali wybawieni; i o wybawieniu dusz z piekła od faraona, diabła, przez Chrystusa, naszego Zbawiciela, Odkupiciela ich”.
R. Obadiasz mówi, że jest to napomnienie dla dzieci Bożych w czasach Mesjasza, aby chwaliły Pana.
Chciałbym zaproponować następujący podział Psalmu
1) Bóg jako źródło miłosierdzia, wersety 1-3
2) Wielkość Boga ukazana i wyjaśniona w cudownym stworzeniu, wersety 4-9
3) Realizacja miłosierdzia Bożego w obronie Kościoła, wersety 10-20
4) Boże miłosierdzie w zarządzaniu Kościołem, wersety 21-25
5) Boża chwała w tym wszystkim, werset 26
Rozważmy cudowny przekaz o Bożym miłosierdziu w każdym z jego aspektów.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 10, 2025 | Egzegezy, Teologia reformowana, Teologia systematyczna
Dosłowna, Boża nienawiść
Izaj. 1:14-15
14. Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza. Stały się dla mnie ciężarem; znużyło mnie ich znoszenie.
15. Gdy wyciągniecie swoje ręce, skryję swoje oczy przed wami. A gdy będziecie mnożyć modlitwy, nie wysłucham, gdyż wasze ręce są pełne krwi.
Istnieje więcej fragmentów, które mówią bezpośrednio i dosłownie o nienawiści Boga. W Księdze Izajasza 1:14 Pan oświadcza Jerozolimie i Judzie, które stały się duchowymi Sodomą i Gomorą, że nienawidzi ich uczynków. Najwyraźniej w tym przypadku nienawiść Boga skierowana jest raczej przeciwko rzeczom niż osobom. Jednak kontekst pokazuje bardzo wyraźnie, że również tutaj nienawiść Boga skierowana jest przeciwko ludziom. Pan oświadcza bowiem:
Izaj. 1:21-23 21. Jakże to wierne miasto stało się nierządnicą! Niegdyś pełne sądu; mieszkała w nim sprawiedliwość, lecz teraz – mordercy. 22. Twoje srebro zamieniło się w żużel, twoje wino zmieszane z wodą. 23. Twoi książęta są buntownikami i wspólnikami złodziei. Każdy z nich kocha dary, goni za nagrodą; sierocie nie wymierzają sprawiedliwości, a sprawa wdowy do nich nie dociera.
Czytamy też o działaniu tej nienawiści i jej wpływie na osoby, przeciwników:
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 9, 2025 | Egzegezy, Teologia biblijna
Czego dosłownie naucza tekst?
Kol. 4:16-18
16. A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei.
17. Powiedzcie też Archipowi: Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą przyjąłeś w Panu.
18. Pozdrowienie moją, Pawła, ręką. Pamiętajcie o moich więzach. Łaska niech będzie z wami. Amen.
Znajdujemy się w ostatniej sekcji Listu do Kolosan a przedmiotem naszego rozważania będzie werset 18. Analiza, egzegeza i ekspozycja ostatniego już wersetu to, jak dotąd, najtrudniejsze wyzwanie w procesie konsekwentnego wyjaśniania znaczenia całej Księgi. Wstępne obserwacje co do ostatnich słów w niej zawartych pozwalają nam na dokonanie potrójnego, oczywistego podziału. Pytając o dominujące wątki tego konkretnego zbioru słów, zgodnie z treścią rozpoznajemy:
1) Apostolskie pozdrowienia (pozdrowienia moje, Pawła ręką)
.
2) Odniesienie do uwięzienia (pamiętajcie o moich więzach)
.
3) Błogosławieństwo (łaska niech będzie z wami. Amen)
Kiedy ten pozornie prosty werset zostanie umieszczony w naturalnym kontekście, zobaczymy, że powierzchowny odczyt zostanie przyćmiony przez cudowną głębię mądrości Bożej zawartą w każdym, natchnionym przez Ducha Świętego Słowie. Korzenie fragmentu osadzone w najbliższych wersetach 16-17, odnoszących się do doktryny Pisma i pastoralnej posługi przeniosą nas na współczesne pole bitwy. Tutaj błogosławiony owoc przesłania stanie się dla nas narzędziem obnażenia hipokryzji wyższej krytyki tekstu.
Drugim owocem analizy będzie zrozumienie błogosławieństwa Kościoła przez Chrystusa w proklamowaniu doktryny Pisma Świętego, szczególnie w odniesieniu do pastorskiej posługi, wspieranej przez wszystkich wierzących zgromadzonych w lokalnym kościele.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 3, 2025 | Egzegezy, Sabatarianie i legaliści, Soteriologia: nauka o zbawieniu
Większa sprawiedliwość
Mat. 5:17-20
17. Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.
18. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni.
19. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
20. Mówię wam bowiem: Jeśli wasza sprawiedliwość nie będzie obfitsza niż uczonych w Piśmie i faryzeuszy, żadnym sposobem nie wejdziecie do królestwa niebieskiego.
Zgodnie ze słowami Chrystusa wypowiedzianymi na Kazaniu na Górze, aby wejść do Królestwa Bożego, aby być zbawionymi nasza sprawiedliwość musi być obfitsza niż uczonych w Piśmie. I nie jest to ludzka sprawiedliwość, wypracowana przez grzesznika. Wyjaśnienie źródła tej sprawiedliwości znajdziemy w wersecie szóstym.
Mat. 5:6 Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, ponieważ oni będą nasyceni.
Łakniemy sprawiedliwości, ponieważ nie możemy jej wypracować. Pragniemy sprawiedliwości ale nie naszej własnej, ponieważ nawet najlepsze uczynki zbawionego człowieka są niczym zabrudzona szata.
Izaj. 64:6 My wszyscy jednak jesteśmy jak nieczyści, a wszystkie nasze sprawiedliwości są jak szata splugawiona; wszyscy opadliśmy jak liść, a nasze nieprawości uniosły nas jak wiatr.
Konsekwentnie sprawiedliwość, która zbawia, która umożliwia wejście do Królestwa Bożego musi być doskonała. Ale czy jakakolwiek istota stworzona mogłaby za nas dać doskonałą zapłatę? Katechizm Heidelberski zaprzecza temu stanowczo!
Nie, gdyż – po pierwsze – Bóg nie chce karać innego stworzenia za winę człowieka; po drugie – żadne stworzenie nie zniesie ciężaru wiecznego gniewu Bożego, skierowanego przeciwko grzechowi, ani nie uwolni od niego innych. (Ezech. 18:4; Hebr. 2:14-18; Kol.3:25; Ps.49:7-9; 130:3) [1]
Jedynie sprawiedliwość Chrystusa skutecznie oczyszcza nas z całego grzechu.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 2, 2025 | Egzegezy, Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych
Pytanie o eschatologię
Obj. 11:2 Lecz dziedziniec zewnętrzny świątyni wyłącz i nie mierz go, gdyż został dany poganom. I będą deptać święte miasto przez czterdzieści dwa miesiące.
Wiele osób zastanawia się nad 42 miesiącami, o których mowa w Księdze Objawienia.
- Czy są one dosłowne, czy symboliczne?
.
- Kiedy się zaczynają?
.
- Kiedy się kończą?
Przeważającym obecnie w świecie jest pogląd oparty o dosłowną interpretację tekstu, zgodnie z którą okres ten należy do dosłownie siedmioletniego Wielkiego Ucisku, który rozpoczyna się tuż po rzekomym porwaniu Kościoła do nieba. Rozważmy to intrygujące zagadnienie.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 1, 2025 | Egzegezy, Teologia reformowana, Teologia systematyczna
Bóg nieznany neo-ewangelikom
Psalm 5:4-6
4. Ty bowiem nie jesteś Bogiem, który miłuje nieprawość, zły z tobą nie zamieszka.
5. Głupcy nie ostoją się przed twymi oczyma. Nienawidzisz wszystkich czyniących nieprawość.
6. Wytracisz tych, którzy mówią kłamstwa. PAN brzydzi się człowiekiem krwawym i podstępnym.
Przejdziemy teraz do dwóch Psalmów, które pouczają nas o Bożej nienawiści. Pierwszy z nich to Psalm 5, a odpowiedni fragment to wersety 4-6. W tym fragmencie jasno widać, że:
1) Obiektem Bożej nienawiści nie są tylko rzeczy lub czyny – grzech, niegodziwość, zło. Obiektem boskiej nienawiści są sprawcy nieprawości, głupcy, krwawi i podstępni ludzie, a także, zgodnie z kontekstem, wrogowie ludu Bożego. Należy to podkreślić. Niektórzy próbują oddzielić grzesznika od jego grzechu i twierdzą, że Bóg nienawidzi grzechu, ale nie grzesznika. Jest to wyraźnie sprzeczne z treścią tego fragmentu, zgodnie z którym Bóg nienawidzi „wszystkich czyniących nieprawość”.
2) W tym fragmencie działanie Bożej nienawiści jest przedstawione jako prowadzące do zniszczenia. „Wytracisz tych, którzy mówią kłamstwa”.
3) Brzydzić się człowiekiem (PAN brzydzi się człowiekiem krwawym i podstępnym, werset 6) jest zasadniczo tym samym, co nienawidzić go. Krwawy i podstępny człowiek jest odrażający dla Jahwe: w swojej nieskończonej i doskonałej świętości odrzuca On takiego człowieka.
4) Nienawiść Boga, w świadomości i doświadczeniu psalmisty, kontrastuje z Jego miłością, określona tutaj jako Jego miłosierdzie. Nie możemy przeoczyć faktu, że tak właśnie jest, zgodnie z kontekstem. Psalmista, jako jeden ze sprawiedliwych, jest przekonany, że Jahwe usłyszy jego głos, dlatego rano skieruje swoją modlitwę do Pana
Psalm 5:3 PANIE, z rana usłyszysz mój głos, z rana zaniosę do ciebie modlitwę i będę czekał.
Powód tej pewności, ujmując to negatywnie, wyrażony jest w rozważanym fragmencie. Bóg nie jest Bogiem, który ma upodobanie w niegodziwości, ani też zło nie będzie mieszkało u Niego. Dlatego głupi nie staną przed Jego obliczem, to znaczy nie będzie wspólnoty między Bogiem a głupcami. Wręcz przeciwnie, Bóg
- nienawidzi wszystkich, którzy popełniają nieprawość
,
- zniszczy tych, którzy mówią kłamstwa
.
- będzie brzydził się człowiekiem krwawym i podstępnym.
Następnie, dla kontrastu, psalmista mówi: „Ja zaś wejdę do Twojego domu w wielkości Twojego miłosierdzia i w bojaźni Twojej będę oddawał cześć Twojej świątyni”.
5) W całym Psalmie istnieje podstawowe rozróżnienie, którego świadomy jest również psalmista, między nim samym a jego wrogami, między sprawiedliwymi a niegodziwcami. Z duchowego, etycznego punktu widzenia wyróżnia się tutaj dwie klasy ludzi: sprawiedliwych i niegodziwych.
Ci pierwsi są przedmiotem Jego miłości, Jego miłosierdzia, Jego błogosławieństwa. Drudzy są przedmiotem Jego nienawiści, Jego gniewu, Jego zniszczenia.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 28, 2025 | Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu, Teologia reformowana
Wojna światów
2 Tes. 3:1-5
1. Na koniec, bracia, módlcie się za nas, aby słowo Pana szerzyło się i rozsławiało jak i u was;
2. I abyśmy byli wybawieni od przewrotnych i złych ludzi; nie wszyscy bowiem mają wiarę.
3. Lecz wierny jest Pan, który was utwierdzi i będzie strzec od złego.
4. Co do was, mamy ufność w Panu, że to, co nakazujemy, czynicie i będziecie czynić.
5. Pan zaś niech skieruje wasze serca ku miłości Bożej i ku cierpliwemu oczekiwaniu Chrystusa.
Ostatni rozdział Drugiego Listu do Tesaloniczan zawiera uniwersalny nakaz modlitwy do Jezusa Chrystusa. Obowiązuje on cały Kościół, wszystkich wierzących. W otwierających wersetach ukazane zostały błogosławione prawdy:
- przyczyny modlitwy: rozwój misji ewangelizacyjnej i ochrona przed przeciwnikami
.
- obiekt modlitwy, którym jest Chrystus, obrońca i strażnik Kościoła
.
- skutek modlitwy: wytrwanie świętych
W tym wszystkim należy pamiętać, że Chrystus nie może zawieść swojego ludu, ponieważ odkupienie, jakiego dokonał na krzyżu, gwarantuje wytrwanie najgorszych nawet koszmarów życia. Centralnym obiektem przesłania jest zatem Chrystus zabezpieczający Kościół w jego misji głoszenia Ewangelii oraz wierna modlitwa Kościoła jako środek łaski
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 25, 2025 | Egzegezy, Sabatarianie i legaliści, Soteriologia: nauka o zbawieniu
Słuchacze Chrystusa
Mat. 5:17-20
17. Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.
18. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni.
19. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
20. Mówię wam bowiem: Jeśli wasza sprawiedliwość nie będzie obfitsza niż uczonych w Piśmie i faryzeuszy, żadnym sposobem nie wejdziecie do królestwa niebieskiego.
Jesteśmy w piątym rozdziale Ewangelii Mateusza w wersetach 17-20. Tematem naszego rozważania będzie Boże Prawo, o którym mówi Jezus Chrystus. Wiemy, że znajdujemy się w momencie, w którym określiliśmy pierwotnego odbiorcę tekstu jako głównie osoby wierzące, o czym nam mówią wersety 3 do 11, kiedy to w serii wielu błogosławieństw zidentyfikowaliśmy, że to są wszyscy ci, którzy należą do Chrystusa, ponieważ posiadają konkretne cechy osób odrodzonych
- są ubodzy w duchu
- są zasmuceni przez Boga
- są miękkiego usposobienia
- łakną zewnętrznej sprawiedliwości
- są miłosierni
- mają czyste serca
- żyją w pokoju z Bogiem
- są z tego powodu prześladowani
Konsekwentnie o tej grupie mówi się, że do niej należy królestwo z wszystkimi jego przyszłymi błogosławieństwami:
Mat. 5:3-11 3. Błogosławieni ubodzy w duchu, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie. 4. Błogosławieni, którzy się smucą, ponieważ oni będą pocieszeni. 5. Błogosławieni cisi, ponieważ oni odziedziczą ziemię. 6. Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, ponieważ oni będą nasyceni. 7. Błogosławieni miłosierni, ponieważ oni dostąpią miłosierdzia. 8. Błogosławieni czystego serca, ponieważ oni zobaczą Boga. 9. Błogosławieni czyniący pokój, ponieważ oni będą nazwani synami Bożymi. 10. Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie z powodu sprawiedliwości, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie. 11. Błogosławieni jesteście, gdy z mego powodu będą wam złorzeczyć, prześladować was i mówić kłamliwie wszystko, co złe, przeciwko wam.
I w tym kontekście czytamy również o tym, że powinniśmy się weselić i radować w każdym prześladowaniu.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 24, 2025 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy
Biblijny mandat
2 Kor. 6:14-18
14. Nie wprzęgajcie się w nierówne jarzmo z niewierzącymi. Cóż bowiem wspólnego ma sprawiedliwość z niesprawiedliwością? Albo jaka jest wspólnota między światłem a ciemnością?
15. Albo jaka zgoda Chrystusa z Belialem, albo co za dział wierzącego z niewierzącym?
16. A co za porozumienie między świątynią Boga a bożkami? Wy bowiem jesteście świątynią Boga żywego, tak jak mówi Bóg: Będę w nich mieszkał i będę się przechadzał w nich, i będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.
17. Dlatego wyjdźcie spośród nich i odłączcie się, mówi Pan, i nieczystego nie dotykajcie, a ja was przyjmę.
18. I będę wam Ojcem, a wy będziecie mi synami i córkami – mówi Pan Wszechmogący.
Czasami niektórzy teologowie reformowani piszą o „antytezie”. W takich przypadkach mają na myśli rozdział i przeciwstawienie ciemności i światła, wierzącego i niewierzącego, Kościoła i świata. Ta antyteza jest wynikiem zbawczej łaski Bożej i jest często wspominana w Piśmie Świętym, choć samo słowo nie jest tam użyte. Najwyraźniej fragment odnoszący się do antytezy znajduje się w 2 Liście do Koryntian 6:14-18.
Słowo Boże nie tylko opisuje tam antytezę, ale także wyjaśnia, co ona oznacza w praktyce. W tych wersetach antyteza jest opisana jako kontrast między
- sprawiedliwością a niesprawiedliwością
,
- światłem a ciemnością
,
- Chrystusem a Belialem
,
- wiarą a niewiarą
,
- świątynią Boga a świątynią bożków.
W praktyce oznacza to, że musimy „wyjść spośród nich i odłączyć się.” (werset. 17).
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 19, 2025 | Egzegezy, Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych
Podstawa rozważania
Obj. 1:9-20
9. Ja, Jan, który też jestem waszym bratem i współuczestnikiem w ucisku i królestwie oraz w cierpliwości Jezusa Chrystusa, byłem na wyspie zwanej Patmos z powodu słowa Bożego i świadectwa Jezusa Chrystusa.
10. Znalazłem się w zachwyceniu Ducha w dniu Pańskim i usłyszałem za sobą głos potężny jakby trąby;
11. Który mówił: Ja jestem Alfa i Omega, pierwszy i ostatni. Co widzisz, napisz w księdze i poślij do siedmiu kościołów, które są w Azji: do Efezu, Smyrny, Pergamonu, Tiatyry, Sardes, Filadelfii i Laodycei.
12. I odwróciłem się, aby zobaczyć, co to za głos mówił do mnie. A gdy się odwróciłem, zobaczyłem siedem złotych świeczników;
13. A pośród tych siedmiu świeczników kogoś podobnego do Syna Człowieczego, ubranego w długą szatę i przepasanego na piersi złotym pasem.
14. Jego głowa i włosy były białe jak biała wełna, jak śnieg, a jego oczy jak płomień ognia.
15. Jego stopy podobne do mosiądzu, jakby w piecu rozżarzonego, a jego głos jak szum wielu wód.
16. W swej prawej ręce miał siedem gwiazd, a z jego ust wychodził ostry miecz obosieczny. Jego oblicze było jak słońce, gdy świeci w pełni swej mocy.
17. Gdy go zobaczyłem, padłem do jego stóp jak martwy i położył na mnie swą prawą rękę, mówiąc mi: Nie bój się! Ja jestem pierwszy i ostatni;
18. I żyjący, a byłem umarły. A oto żyję na wieki wieków i mam klucze piekła i śmierci.
19. Napisz to, co widziałeś, i co jest, i co ma się stać potem.
20. Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników jest taka: siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to siedem kościołów.
Zbliżamy się teraz do głównej części Księgi Objawienia i licznych wizji, które przedstawia ona do rozważenia. W fragmencie, który omówimy w tym rozdziale, znajduje się początek, pierwsza część, pierwszej głównej wizji, która rozciąga się do końca rozdziału 3. Całą wizję można podzielić na dwie główne części.
Pierwszą część obejmuje nasz fragment, który zawiera wizję uwielbionego Chrystusa kroczącego pośród złotych świeczników i zlecającego Janowi spisanie tego, co zobaczył.
Druga część obejmuje rozdziały 2 i 3, które zawierają siedmiokrotne przesłanie Pana, które Jan musi przekazać kościołom w Azji.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 12, 2025 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy, Poradnik berejczyka
Roztropność w głoszeniu
Judy 1:21-23
21. Zachowajcie samych siebie w miłości Boga, oczekując miłosierdzia naszego Pana Jezusa Chrystusa ku życiu wiecznemu.
22. I rozróżniając, nad jednymi zmiłujcie się;
23. Innych zaś ratujcie przez strach, wyrywając ich z ognia, mając w nienawiści nawet szatę, która została skalana przez ciało.
Kościół posłany został do głoszenia Ewangelii między nieodrodzonymi ludźmi. Cechą charakterystyczną nieodrodzonych jest ich całkowita deprawacja cielesnej natury. Nawet najlepsi z ludzi są całkowicie zdeprawowani (Kazn. 9:3; Rzym. 3:4; Psalm 39:5), a ponieważ nie posiadają w sobie Bożej zasady dobra (obecnej w odrodzonym, nowym duchowym człowieku) ludzie ci oddani są w konsekwencji na pastwę upadłego, wypaczonego umysłu.
Rzym. 1:28-31 28. A skoro im się nie spodobało zachowanie poznania Boga, wydał ich Bóg na pastwę wypaczonego umysłu, aby robili to, co nie wypada; 29. Będąc napełnieni wszelką nieprawością, nierządem, przewrotnością, chciwością, złośliwością; pełni zazdrości, morderstwa, sporu, podstępu, złych obyczajów; 30. Plotkarze, oszczercy, nienawidzący Boga, zuchwali, pyszni, chełpliwi, wynalazcy złych rzeczy, nieposłuszni rodzicom; 31. Bezrozumni, niedotrzymujący słowa, bez naturalnej miłości, nieprzejednani i bez miłosierdzia.
Nieodrodzeni są napełnieni wszelkim złem, ich ciała i dusze są w niewoli szatana i grzechu (Jan 8:34; 2 Tym. 2:25) i spełniają złe uczynki. Nie mogą wykonywać dobrych uczynków (nie ma nikogo, kto by czynił dobro, nie ma ani jednego. Rzym. 3:12). Z tymi całkowicie zdeprawowanymi ludźmi chrześcijanie mają interakcje w czasie głoszenia prawdy Ewangelii, czego celem jest nie tylko zatwardzenie potępionych (1 Piotra 2:6-8) ale też wyrywanie z objęć diabła i grzechu wybranych:
Kol. 1:28 Jego to głosimy, napominając każdego człowieka i nauczając każdego człowieka we wszelkiej mądrości, aby każdego człowieka przedstawić doskonałym w Chrystusie Jezusie.
Rozgłaszanie cnót Boga Wszechmogącego powinno jednak odbywać się z roztropnością, ponieważ Pan ostrzega: Oto ja was posyłam jak owce między wilki. Bądźcie więc roztropni jak węże i niewinni jak gołębice (Mat. 10:17). Stąd traktowanie w różny sposób wszystkich ludzi generalnie a słuchaczy Słowa Bożego w szczególności stanowi biblijną zasadę roztropności. Kto tej zasady nie stosuje naraża się na
- niepotrzebne cierpienia
.
- oziębienie miłości
.
- zbrukanie niewinności
O ile głosić Słowo należy każdemu, to już nie każdemu tak samo. Niektórym należy okazywać wielkie miłosierdzie, ciepło i serdeczność, innych zaś zachowując zdrową odrazę nawet do szaty, którą skalali.
Ale jak rozpoznać kto jest kim?
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 11, 2025 | Egzegezy, Eklezjologia: nauka o kościele
Rys historyczny
Psalm 134:1-3
1. Pieśń stopni. Oto błogosławcie PANA, wszyscy słudzy PANA, którzy nocami stoicie w domu PANA.
2. Wznieście wasze ręce ku świątyni i błogosławcie PANA.
3. Niech cię błogosławi z Syjonu PAN, który stworzył niebo i ziemię.,
Jesteśmy w Psalmie 134. Ma on trzy wersety. Nazywa się to 5 stopni. Jest to już ostatni z Psalmów, który jest nazwany tą pieśniami stopni. Wszystko wskazuje na to, że został napisany przez Dawida
– albo gdy sprowadził arkę na Syjon, co opisuje Druga Księga Samuela
2 Sam. 6:17 Sprowadzili więc arkę PANA i ustawili ją na swoim miejscu w środku namiotu, który rozpiął dla niej Dawid. I Dawid złożył przed PANEM całopalenia i ofiary pojednawcze.
– albo też gdy policzył lewitów i wyznaczył im służbę, o czym czytamy w Pierwszej Kronik
1 Kronik 23:26 A Lewici już nie będą nosić przybytku ani wszelkich jego naczyń do jego obsługi.
I syryjski tytuł tego psalmu brzmi:”Psalm Dawida o kapłanach, których ustanowił, aby pełnili służbę pańską w nocy, lecz duchowo jest to pouczenie o życiu”. Aben Ezra, komentator żydowski łączy go z Psalmem poprzednim: Jak rosa Hermonu, która opada na góry Syjon; tam bowiem PAN daje błogosławieństwo i życie na wieki.(Psalm 133:3)
Rozważmy Psalm 134 stosując następujący podział:
1) Wezwanie do uwielbienia, werset 1a
2) Praktyka kultu, werset 1b
3) Forma kultu, werset 2
4) Błogosławieństwo, werset 3a
5) Bóg jako suweren werset 3b
Identyfikując obiekt, sposób i zakres uwielbienia, Psalm ten naucza nas właściwego oddawania chwały Bogu.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 10, 2025 | Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu
Skała zgorszenia legalistów
Mat. 7:21 Nie każdy, kto mi mówi: Panie, Panie, wejdzie do królestwa niebieskiego, lecz ten, kto wypełnia wolę mojego Ojca, który jest w niebie.
W Ewangelii Mateusza 7:21 James White twierdzi, że znaczenie fragmentu „kto wypełnia wolę mojego Ojca”, to wiara i uczynki, a nie wiara wyłącznie w Ewangelię. White nie zgadza się z tymi, którzy interpretują te słowa jako oznaczające jedynie to, co zostało powiedziane o zbawieniu przez samą wiarę w Ewangelii Jana i Liście do Efezjan
Jan 6:29 Odpowiedział im Jezus: To jest dzieło Boga, abyście wierzyli w tego, którego on posłał.
Jan 6:40 I to jest wola tego, który mnie posłał, aby każdy, kto widzi Syna i wierzy w niego, miał życie wieczne, a ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.
Efez. 2:8-9 8. Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. 9. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił.
White, proponent herezji zbawienia panującego pana wyjaśnia tekst Mateusza na sposób legalistyczny i zgodny z teologią rzymskiego katolicyzmu.
Posłuchajmy własnych słów pana White, a potem prawidłowej interpretacji.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lis 7, 2025 | Charyzmania, Egzegezy, Teologia biblijna
Chrystusowe użycie logiki
Mat. 6:24-31
24. Nikt nie może dwom panom służyć, gdyż albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie miłował, albo jednego będzie się trzymał, a drugim pogardzi. Nie możecie służyć Bogu i mamonie.
25. Dlatego mówię wam: Nie troszczcie się o wasze życie, co będziecie jeść albo co będziecie pić, ani o wasze ciało, w co będziecie się ubierać. Czyż życie nie jest czymś więcej niż pokarm, a ciało niż ubranie?
26. Spójrzcie na ptaki nieba, że nie sieją ani nie żną, ani nie zbierają do spichlerzy, a jednak wasz Ojciec niebieski żywi je. Czy wy nie jesteście o wiele cenniejsi niż one?
27. I któż z was, martwiąc się, może dodać do swego wzrostu jeden łokieć?
28. A o ubranie dlaczego się troszczycie? Przypatrzcie się liliom polnym, jak rosną; nie pracują ani nie przędą.
29. A mówię wam, że nawet Salomon w całej swojej chwale nie był tak ubrany, jak jedna z nich.
30. Jeśli więc trawę polną, która dziś jest, a jutro zostanie wrzucona do pieca, Bóg tak ubiera, czyż nie tym bardziej was, ludzie małej wiary?
31. Nie troszczcie się więc, mówiąc: Cóż będziemy jeść? albo: Co będziemy pić? albo: W co się ubierzemy?
W dzisiejszym rozważaniu zastosowania logiki w hermeneutyce zwrócimy nasze oczy na słowa Jezusa Chrystusa w 6 rozdziale Ewangelii Mateusza. Zbadamy użycie logiki przez Syna Bożego w wersetach 24-31.
Ten praktyczny przykład jest szczególnie istotny w zwalczaniu herezji zielonoświątkowstwa. „Hermeneutyka” tego ruchu porzuca użycie logiki w analizie, stawiając w jej miejsce osobisty emocjonalizm i doświadczenie. Ponieważ sednem interpretacji jest osobiste przeżycie i rzekome objawienie Ducha Świętego, przy jednoczesnym zanegowaniu zasad racjonalnego myślenia, koniecznym rezultatem jest błąd i zniekształcenie znaczenia.
(więcej…)
