utworzone przez Reformowani | lut 26, 2026 | Egzegezy, Teologia reformowana, Teologia systematyczna
Boża suwerenność
Psalm 139:13-16
13. Ty bowiem panujesz nad moimi nerkami; okryłeś mnie w łonie mojej matki.
14. Wysławiam cię, bo zostałem stworzony w sposób zadziwiający i cudowny; przedziwne są twoje dzieła, a moja dusza zna je bardzo dobrze.
15. Żadna moja kość nie była zakryta przed tobą, gdy zostałem stworzony w skrytości i misternie złożony w głębiach ziemi.
16. Twoje oczy widziały niedoskonały płód mego ciała; w twojej księdze są zapisane wszystkie moje członki i dni, w które były kształtowane, gdy jeszcze żadnego z nich nie było.
Do tej pory poznaliśmy dwa z elementów najpiękniejszego obrazu Pana Boga: wszechwiedzę i wszechobecność, cudowne atrybuty będące podstawą i składnikiem kolejnego, Bożej opatrzności. Przypomnijmy czym jest opatrzność:
[To] Wszechmocna i wszechobecna potęga Boga, dzięki której zachowuje On niebo, ziemię i wszelkie stworzenie, prowadząc je jak gdyby za rękę. Ani zioła i rośliny, ani deszcz i susza, ani urodzaj i nieurodzaj, ani pokarm i napój, ani zdrowie i choroba, ani bogactwo i ubóstwo, ani żadna inna rzecz nie jest dziełem przypadku, lecz pochodzi z Jego ojcowskiej dłoni. [1]
Teraz skupimy się na Bożej, całkowitej suwerenności dodającej do naszej kompozycji zdumiewającego tła. Absolutnej władzy Boga nad stworzeniem nauczają wersety 13-16. Nie powinniśmy się dziwić, iż Bóg zna najskrytsze myśli ludzi, skoro to on ukształtował nasze serca, nerki.
13. Ty bowiem panujesz nad moimi nerkami; okryłeś mnie w łonie mojej matki.
To Bóg jest dawcą naszego życia. Doczesnego i wiecznego.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 25, 2026 | Egzegezy, Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych
Mrzonka milenialisty
Zach. 14:1-15
1. Oto przychodzi dzień PAŃSKI, a twój łup będzie rozdzielony pośród ciebie.
2. Zgromadzę bowiem do bitwy wszystkie narody przeciwko Jerozolimie, a miasto zostanie zdobyte, domy splądrowane i kobiety zgwałcone. Połowa miasta pójdzie do niewoli, a resztka ludu nie będzie wygnana z miasta.
3. Wtedy PAN wyruszy i będzie walczył przeciwko tym narodom, tak jak wtedy, gdy walczył w dniu bitwy.
4. I jego nogi staną w tym dniu na Górze Oliwnej, która leży naprzeciw Jerozolimy od strony wschodniej, a Góra Oliwna rozpadnie się na pół, na wschód i na zachód, tworząc wielką dolinę; i połowa tej góry cofnie się na północ, a połowa jej – na południe.
5. Wtedy będziecie uciekać do doliny tych gór, bo dolina tych gór będzie sięgać aż do Azal. Będziecie uciekać, jak uciekaliście przed trzęsieniem ziemi za dni Uzjasza, króla Judy. Potem przyjdzie PAN, mój Bóg, a z nim wszyscy święci.
Kiedy chrześcijanin czyta Zachariasza 14, jego główne pytanie egzegetyczne można wyrazić jednym słowem: kiedy? Kiedy te rzeczy się wydarzyły lub kiedy się wydarzą? Niektórzy bardzo świadomie próbują dopasować ten rozdział do swoich systemów milenijnych. Różne formy premilenializmu dążą do tego, aby był on zgodny z ich ideą tysiąclecia, dosłownego tysiącletniego panowania Chrystusa na ziemi. Na myśl przychodzą tu
- dyspensacjonalny premilenializm (z jego sekretnym pochwyceniem i dosłownym siedmioletnim uciskiem),
.
- historyczny premilenializm żydowski (bez sekretnego pochwycenia ani dosłownego siedmioletniego ucisku) oraz
.
- historyczny premilenializm nieżydowski (podobny do pierwszego stanowiska, tylko bez jego żydowskich otoczek).
W rzeczywistości różne szkoły premilenializmu postrzegają Zachariasza 14 jako jeden z najlepszych argumentów za swoim milenium. (więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 20, 2026 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy
Co z tym światem?
Jakuba 4:4 Cudzołożnicy i cudzołożnice, czy nie wiecie, że przyjaźń ze światem jest nieprzyjaźnią z Bogiem? Jeśli więc ktoś zechciał być przyjacielem świata czyni się nieprzyjacielem Boga.
Zajmujemy się ewangelizacją opartą na przyjaźni. Nasze pytanie brzmi: czy istnieje kontrast między przyjaźnią ze światem, która jest wrogością wobec Boga, a przyjaźnią z niewierzącymi jako ćwiczeniem w budowaniu mostów w celu dzielenia się ewangelią?
Ewangelizacja poprzez przyjaźń lub ewangelizacja relacyjna polega na nawiązywaniu przyjaźni z niewierzącymi i zapraszaniu ich do swojego domu i życia, aby stworzyć im możliwości dzielenia się Ewangelią. Niektórzy sugerują, że jednym z punktów wyjścia do uczniostwa w duchu jest nawiązanie relacji przyjaźni z osobą niewierzącą.
Biblia jasno jednak stwierdza, że nie powinniśmy przyjaźnić się z tymi, którzy nie wierzą.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 18, 2026 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy
Podstawa rozważania
Hebr. 13:5-8
5. Wasze postępowanie niech będzie wolne od chciwości, poprzestawajcie na tym, co macie. Sam bowiem powiedział: Nie porzucę cię ani nie opuszczę.
6. Śmiało więc możemy mówić: Pan jest moim pomocnikiem, nie będę się lękał tego, co może mi uczynić człowiek.
7. Pamiętajcie o swoich przywódcach, którzy głosili wam słowo Boże, i rozważając rezultaty ich życia, naśladujcie ich wiarę.
8. Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki.
List Hebrajczyków 13 rozdział wersety od piątego do ósmego rozdziału jest miejscem szczególnym, w którym widać ewidentnie złączenie świętej doktryny i chrystologii z praktyką kościoła chrześcijańskiego. Jezus Chrystus jako ten, który jest wczoraj, dziś ten sam i na wieki jest Bogiem wywyższonym, który uniżył się w czasie swojej ziemskiej pielgrzymki,
- który przyszedł tutaj po to, aby zbawić wybrany lud
.
- i który przyszedł po to, aby ustanowić konkretne zasady działania kościoła chrześcijańskiego.
Dlaczego rozpoczynam analizę od wersetu ósmego? Dlatego, że jest on niejako tutaj wtrącony. Można powiedzieć, jeśli ktoś nie przeczyta dokładnie tego tekstu, może uznać, że jest on dodany niemal przypadkowo. I doprawdy werset ten mówi więcej niż nam się wydaje. Mówi nam o tym, że Jezus jest Chrystusem, że Jezus jest wcielonym Bogiem, że ponieważ jest wczoraj, dziś taki sam na wieki (), jego istota jest dokładnie taka, jaka jest istota Ojca i Ducha Świętego, to możemy to dodać, ale jednocześnie Jezus jest Chrystusem, czyli Zbawicielem. Zbawicielem swojego kościoła, Zbawicielem, który się nie zmienia i dlatego nie jesteśmy odrzuceni przez niego i potępieni.
Chciałbym ten tekst podzielić na konkretny tematy analizy
- Przedmowa: stan przekleństwa
- Nadzieja w obietnicy, werset 5
- Odwaga w Bogu, werset 6
- Odgórny przykład, werset 7
- Boźa gwarancja, werset 8
- Wniosek: prawdziwa pobożność Kościoła
Zacznijmy od stanu przekleństwa.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 12, 2026 | Egzegezy, Teologia systematyczna
Wprowadzenie
Psalm 139:5-12
5. Otaczasz mnie z tyłu i z przodu i położyłeś na mnie twoją rękę.
6. Zbyt cudowna jest dla mnie twoja wiedza; jest wzniosła, nie mogę jej pojąć.
7. Dokąd ujdę przed twoim duchem? Dokąd ucieknę przed twoim obliczem?
8. Jeśli wstąpię do nieba, jesteś tam; jeśli przygotuję sobie posłanie w piekle, tam też jesteś.
9. Gdybym wziął skrzydła zorzy porannej, aby zamieszkać na krańcu morza;
10. I tam twoja ręka prowadziłaby mnie i twoja prawica by mnie podtrzymała.
11. Jeśli powiem: Na pewno zakryją mnie ciemności, to i noc będzie dokoła mnie światłem.
12. Nawet ciemność nic przed tobą nie skryje, dla ciebie noc świeci jak dzień, ciemność jest jak światłość.
Rozważmy teraz wszechobecność, drugi atrybut Pana Boga prezentowany przez przepiękny Psalm 139. Wszechobecność związana jest z prawdą o Bogu transcendentnym, niezależnym od naszego środowiska. Bóg jest wszędzie w całej swojej pełni istoty a jednocześnie nie jest dotknięty stworzeniem. Bóg widzi wszystko, co jest dowodem Jego Boskości.
Przypomnę tylko, że w herezji islamu, czy też w religii muzułmańskiej allah nie widzi wszystkiego. Allah ma swoje ograniczenia. Nie widzi na przykład co jest pod stołem, czy też na wysokości powyżej 10 000 stóp, jak nauczają niektórzy uczeni muzułmańscy. W surze 3:140-142 pogański wieszcz stwierdził nawet, że allah nie wie kto jest wierzący musi się tego dowiedzieć empirycznie.
Jeśli rana dotknęła was (w Ohud), podobna rana dotknęła również (niewiernych) ludzi. My sprowadzamy te dni na zmianę między ludzi, aby Allah MÓGŁ POZNAĆ tych, którzy wierzą, i wziąć świadków spośród was. A Allah nie miłuje niesprawiedliwych. I aby oczyścić tych, którzy wierzą, a pozbawić błogosławieństw niewiernych. Czy myślicie, że wejdziecie do Ogrodu, podczas gdy allah jeszcze nie poznał tych spośród was, którzy walczą, i nie poznał cierpliwych? [1]
Ponieważ allah nie wie i nie widzi wszystkiego w tej pogańskiej religii można grzeszyć w tzw. ciemnych pokojach. Dzieją się tam potworne, zdeprawowane rzeczy między mężczyznami, kobiet kobietami a nawet dorosłymi i dziećmi w tak zwanych pokojach ciemności, gdzie allah rzekomo nie widzi. Jest to bardzo wyjątkowo zdeprawowana religia. Religia, która bluźni Bogu, mówiąc, że Bóg Abrahama jest właśnie Bogiem muzułmanów. Jest to nieprawda. Chrystus nie jest Bogiem muzułmanów.
Wiemy, że Bogiem Abrahama jest również Syn Boży, ojciec, syn i Duch Święty. I tutaj rzeczywiście przeciwstawiamy naszego Boga koncepcji bożków fałszywych czy też wymyślonych.
Jan 8:56 Abraham, wasz ojciec, z radością pragnął ujrzeć mój dzień. I ujrzał, i radował się.
1 Mojż. 18:2 I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko niego stanęli trzej mężczyźni. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi.
1 Mojż. 18:13 Wtedy Jahwe (jeden z trzech mężczyzn, Syn Boży przed wcieleniem) powiedział do Abrahama
Jak zauważył Jan Kalwin, sumą wersetów 5-12 jest nauczanie o nieuniknionym sądzie Bożym przeciwko wszelkiej bezbożności:
Dawid popiera tę samą ideę, że jest „niemożliwe, aby ludzie jakimkolwiek podstępem uniknęli oka Boga. [2]
Mimo wszystko muzułmanie wierzą, że unikną wzroku allaha i unikną sądu. Tak samo wierzą ateiści i wyznawcy pseudochrześcijaństwa.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 10, 2026 | Egzegezy, Eklezjologia: nauka o kościele, Teologia przymierza, Teologia reformowana
Pusty sakrament?
Kol. 2:10-14
10. I jesteście dopełnieni w nim, który jest głową wszelkiej zwierzchności i władzy;
11. W nim też zostaliście obrzezani obrzezaniem nie ręką uczynionym, lecz obrzezaniem Chrystusa, przez zrzucenie grzesznego ciała doczesnego;
12. Pogrzebani z nim w chrzcie, w którym też razem z nim zostaliście wskrzeszeni przez wiarę, która jest działaniem Boga, który go wskrzesił z martwych.
13. I was, gdy byliście umarłymi w grzechach i w nieobrzezaniu waszego ciała, razem z nim ożywił, przebaczając wam wszystkie grzechy;
14. Wymazał obciążający nas wykaz zawarty w przepisach, który był przeciwko nam, i usunął go z drogi, przybiwszy do krzyża;
Chrystus, Głowa przymierza łaski, oddał swoje życie za całe przekazane Mu przez Ojca potomstwo, przekazane w wieczności, zanim powstał świat (Efez. 1:4-5; Hebr. 2:13). Potomstwo przekazane Chrystusowi przez Ojca to wybrani z wszystkich narodów, każdej rasy, płci i wieku. To starcy, dorośli, młodzieńcy, małe dzieci, niemowlęta a nawet dzieci w łonach matek. Chrystus w nie mniejszym stopniu oddał życie za wybranych dorosłych niż dzieci i niemowlęta. Zadośćuczynił za wszystkie dzieci obietnicy.
W odpowiednim dla każdego czasie Bóg go regeneruje, usprawiedliwia przypisaną sprawiedliwością Chrystusa i uświęca wlewając nową zasadę życia, wszystko z powodu wymazania obciążającego wykazu przybiwszy go do krzyża. Chrystus w ten sposób jest poręczycielem zbawienia dla każdego wybranego zgodnie z obietnicą: starca, dorosłego, młodzieńca, dziecka, niemowlęcia i dziecka w łonie matki. Z tego powodu wierzymy, że dzieci osób wierzących, niemowlęta, na podstawie obietnicy przymierza nie mniejszym stopniu podlegają sakramentowi chrztu co dorośli.
Z tym nie zgadzają się anabaptyści (tj. wtórnochrzcielnicy), wyznawcy powszechnej religii wymuszający chrzest jedynie osób intelektualnie dojrzałych i wierzących. W tym duchu pewien gorliwy Baptysta poddaje zasadność udzielania sakramentu chrztu dzieciom osób wierzących twierdząc, że jest to zabieg pusty, pozbawiony duchowej rzeczywistości. Co gorsza, żarliwie stwierdza, że obietnice Boże zawarte w sakramencie stosowanym wobec dzieci osób wierzących są bezowocne tak samo jak przymierze, do którego nie mogą należeć:
„Ochrzczone dzieci faktycznie nic nie zyskują względem tych nieochrzczonych. Z tego co się dowiedziałem te dzieci niczego nie otrzymują w praktyce ponieważ deklaracja, że są objęte przymierzem i obietnicami które nic im nie dają są tylko pustymi pojęciami za którymi nic nie stoi.”
W rozumowaniu tym zauważamy, że Boże chrzest przymierza jest niezasadny, ponieważ Boże obietnice są bez wartości. Również chrzest jako znak i pieczęć przymierza nie ma żadnego znaczenia dla ochrzczonych dzieci, ponieważ dzieci w praktyce chrztu niczego nie otrzymują.
Ponieważ powyższe błędne rozumowanie jest reprezentatywne dla anabaptystów, warto je obnażyć stosując do duchowych rzeczy duchową miarę.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 6, 2026 | Angelologia, Egzegezy
Czym jest „Ciało Mojżesza” w Liście Judy?
Judy 1:9 Lecz archanioł Michał, rozprawiając z diabłem, spierał się o ciało Mojżesza, nie ośmielił się wypowiedzieć przeciwko niemu bluźnierczego oskarżenia, ale powiedział: Niech cię Pan zgromi.
List Judy mówi o „Michale archaniele” jako „spierającym się z diabłem” „o ciało Mojżesza”. Nie odnosi się to do literackiego ciała Mojżesza (od Księgi Rodzaju do Księgi Powtórzonego Prawa i Psalmu 90) ani do cywilnego ciała Mojżesza (narodu żydowskiego). Fragment dotyczy fizycznego ciała Mojżesza, składającego się z jego ciała i kości.
Trudno sobie nawet wyobrazić jakikolwiek sensowny spór między Michałem a szatanem o (anatomiczne) ciało Mojżesza podczas jego życia na ziemi. List Judy 1:9 odnosi się natomiast do ciała Mojżesza po jego śmierci. Księga Powtórzonego Prawa 34 informuje nas o śmierci Mojżesza i pochówku przez Boga oraz o ukrytym miejscu jego grobu:
5 Mojż. 34:5-6 5. Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa PANA, w ziemi Moabu, według słowa PANA. 6. I pogrzebał go w dolinie, w ziemi Moabu, naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | lut 2, 2026 | Egzegezy, Teologia reformowana
Wprowadzenie
Psalm 139:1 Przewodnikowi chóru. Psalm Dawida. PANIE, przeniknąłeś mnie i znasz mnie.
Kiedy przeczytamy cały Psalm 139 na myśl przychodzi propozycja tytułu: zachwyt najpiękniejszym obrazem Boga. I mając na myśli obraz, nie chcemy powiedzieć o jakiś wytworach ilustrowanych czy też rycinach, figurach, gdyż czynienie tego jest zabronione, a jednak co czynią heretyccy rzymscy katolicy i prawosławni.
2 Mojż. 20:4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.
5 Mojż. 4:15-116 15. Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym PAN przemówił do was na Horebie spośród ognia; 16. Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety;
Rzym. 1:21-23 21. Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili go jako Boga ani mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce. 22. Podając się za mądrych, zgłupieli; 23. I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i gadów.
Raczej mówimy „obraz” w sensie opisu Pana Boga, który, można powiedzieć, jest zdumiewający.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 31, 2026 | Chrystologia: nauka o Chrystusie, Egzegezy, Eklezjologia: nauka o kościele, Teologia reformowana
Wprowadzenie
1 Tes. 1:1-4
1. Paweł, Sylwan i Tymoteusz do kościoła Tesaloniczan, który jest w Bogu Ojcu i Panu Jezusie Chrystusie. Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.
2. Zawsze dziękujemy Bogu za was wszystkich, czyniąc wzmiankę o was w naszych modlitwach;
3. Nieustannie wspominając wasze dzieło wiary i trud miłości, i wytrwałość w nadziei w naszym Panu Jezusie Chrystusie, przed Bogiem i naszym Ojcem;
Nie sposób przecenić wagi ciężaru doktrynalnego i wpływu na doktrynę katolicką (tj. powszechną) Pierwszego Listu do Tesaloniczan. Na przestrzeni wieków był on używany we wczesnochrześcijańskich sporach o eschatologię, [1], cielesność Chrystusa i rzeczywistość zmartwychwstania przeciw gnostykom [2] antropologię [3], także przeciwko montanistom, proto-zielonoświątkowcom z ich herezją pozabiblijnych proroctw [4], z arianami odrzucającymi Boskość Chrystusa [5], przeciw herezji snu dusz [6] wreszcie łaskę i apostolski autorytet i tradycję. Doprawdy List ten odbił się szerokim echem prowadząc przez ścieżki Apostołów, aby uniknąć fetoru herezji.
Dzięki Bożej opatrzności i łasce możemy rozważyć pierwszy werset błogosławionego Listu traktującego o niemal doskonałym Kościele otwierający szerokie wrota świętej doktryny. Pierwszy werset, choć krótki, jest niezwykle treściwy doktrynalnie a ponieważ nie jest możliwe szczegółowe rozważenie każdego teologicznego aspektu, zadowolić się będziemy musieli najważniejszym przesłaniem. W związku z tym przyjmiemy najprostszy możliwy podział:
1) Identyfikacja nadawcy
2) Identyfikacja odbiorcy
3) Ich relacje
4) Jedność duchowa Kościoła z Bogiem i Chrystusem
5) Afirmacja łaski i pokoju
6) Źródło obu powyższych
Zaglądając pod każdy liść wspaniałej rośliny pierwszego wersetu odkryjemy wiele owoców Ducha Świętego, które, mamy gorącą nadzieję, zaspokoją nasze duchowe apetyty na niesfałszowane mleko Słowa Bożego, którego całym fundamentem i sumą jest prawda i tylko prawda (1 Piotra 2:2; Psalm 119:160).
Ponieważ każda podróż musi gdzieś się zacząć, przejdźmy do pierwszego punktu rozważania. Niech Pan oświeca nasze duchowe oczy w tej podróży.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 27, 2026 | Chrystologia: nauka o Chrystusie, Egzegezy
Podstawa rozważania
Rzym. 9:5 Do których należą ojcowie i z których według ciała pochodzi Chrystus, który jest nad wszystkimi, Bóg błogosławiony na wieki. Amen.
W Liście do Rzymian napisano o Chrystusie, że z ciała pochodzi od Żydów a w stwierdzeniu, że jest błogosławionym na wieki Bogiem, który jest ponad wszystkim, znajdujemy odniesienie do Jego Boskiej istoty. Przeciwnicy trynitarnej interpretacji zakładają, że tekst należy tłumaczyć tak:
Do których należą ojcowie i z których według ciała pochodzi Chrystus, niech Bóg będący nad wszystkimi będzie błogosławiony na wieki. Amen.
Poprzez odseparowanie Chrystusa od Boga odzierają Go z Boskości i konsekwentnie należnej Mu Boskiej chwały.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 20, 2026 | Egzegezy, Teologia biblijna
Jad szerszenia
Psalm 138:2 Oddam ci pokłon ku twej świętej świątyni i będę wysławiał twoje imię za miłosierdzie twoje i prawdę; bo wywyższyłeś twoje imię i słowo ponad wszystko.
George Farmer, były ewangelik i przewodniczący Turning Point UK, obecnie mąż celebrytki internetowej Candace Owens, jest apologetą rzymskokatolickim. Niedawno debatował z protestancką apologetką Allie Beth Stuckey, a debata ta natychmiast zeszła na kwestię Objawienia Bożego. Farmer nie tracił czasu i od razu przeszedł do sedna sprawy:
- Sola Scriptura nie ma dla niego sensu, ponieważ nie można wiedzieć, które księgi znajdują się w Biblii, jeśli nie ma się autorytatywnego, nieomylnego Magisterium.
.
- Innymi słowy, aby Sola Scriptura działała, potrzebne byłyby Pisma Święte oraz nieomylna tradycja identyfikująca je jako Pisma Święte.
Ale Pismo Święte oraz cokolwiek innego przeczy „sola” z Sola Scriptura.
W kolejnym wywiadzie z apologetą kościoła rzymskokatolickiego, Taylorem Marshallem, George Farmer poszedł o krok dalej i stwierdził, że nie można w ogóle poznać Boga:
„Bóg jest poza naszym zrozumieniem. Nie należy Go rozumieć. Jeśli myślisz, że zrozumiałeś Boga, jesteś w błędzie. On jest w rzeczywistości poza naszym zrozumieniem” (Pt 1:30:00).
Taylor Marshall, były protestant, a obecnie rzymskokatolicki prezenter YouTube, zgodził się z George’em Farmerem. Krążą plotki, że Candace Owens rozważa przejście na katolicyzm.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 16, 2026 | Egzegezy, Eklezjologia: nauka o kościele
Rozciągłość opatrzności
Rzym. 8:28 A wiemy, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga, to jest tych, którzy są powołani według postanowienia Boga.
W wierzeniach pogańskich, zwłaszcza słowiańskich, los (Dola, Sudźba) był przypisywany noworodkowi przy narodzinach przez Rodzanice, trzy niewidzialne istoty losu, które przędą nić przeznaczenia, doli lub niedoli życia. Mit o trzech boginiach losu (Norny u Skandynawów, Mojry u Greków) jest powszechny w kulturach indoeuropejskich, co pokazuje wspólne, duchowe, a raczej demoniczne korzenie tych wierzeń.
Współczesny ateizm, z jego naturalistycznym poglądem na powstanie świata wszystkie wydarzenia przypisuje przypadkowi. Dla ateisty los nie jest sterowany przez boską opatrzność, lecz wynika z przypadków, praw natury i ludzkich działań, co prowadzi do podejścia pragmatycznego (naturalizm, apateizm), gdzie człowiek sam odpowiada za sens i cel życia, nie oczekując boskiej interwencji w bieżące wydarzenia.
W odróżnieniu od wierzeń pogańskich i ateizmu, Biblia jasno naucza, że wszystko na świecie dzieje się ze względu na odwieczne Boże upodobanie, które Bóg ujawnił w akcie stworzenia oraz ciągle okazuje w aktach opatrzności. Boża opatrzność dla chrześcijan zawsze była tematem wielkiej wagi, szczególnie w trudniejszych dla kościoła okresach prześladowań i korupcji. W IV księdze pism pseudo-klementyńskich odnajdziemy ważne stwierdzenie dające nam wgląd w sposób myślenia wczesnych chrześcijan:
„Wydaje mi się konieczne, aby na początku rozprawy o prawdziwym oddawaniu czci Bogu pouczyć przede wszystkim tych, którzy jeszcze nie zdobyli żadnej wiedzy w tym temacie, że przez cały czas należy utrzymywać, że Boska Opatrzność, przez którą świat jest rządzony i administrowany, jest bez zarzutu. [1]
Idąc śladem Bożej opatrzności dojdziemy do Konfesji Westminsterskiej, wielkiego dzieła Reformacji, która niczym echo powtarza wiarę pierwszych wieków, rozwiniętą i lepiej wyjaśnioną:
„Boża opatrzność dosięga wszystkich stworzeń, ale w szczególności odnosi się do Jego Kościoła. Opatrzność kieruje wszystkimi rzeczami dla dobra Kościoła.” [2]
W prostych słowach Konfesja naucza nas, że Boża opatrzność dotyczy przede wszystkim Bożego Kościoła. Oczywiście Bóg zachowuje ten świat w jego formie w ten, czy inny sposób udzielając dóbr materialnych różnym ludziom, niekiedy bardzo zwyrodniałym.
Hiob 12:6 Namioty łupieżców są spokojne i bezpieczni są ci, którzy drażnią Boga, a którym Bóg obficie daje w ręce.
Psalm 73:6 Dlatego są opasani pychą jak złotym łańcuchem i odziani w okrucieństwo jak w szatę ozdobną.
Psalm 37:35 Widziałem niegodziwego bardzo wyniosłego i rozpierającego się jak zielone drzewo laurowe;
Ale w tym wszystkim Pan Bóg ma swój cel. Zaopatrzenie złych, odstępczych, potępionych ludzi nie służy im samym. Pomijając aspekt Bożego sądu, jaki zostanie wykonany na każdym, kto Bogu nie oddał chwały za otrzymane dobra, mamy na uwadze ich rolę na świecie w kontekście Kościoła. Niewierzący są naszymi pracodawcami, lekarzami, a nawet pracownikami. Wykorzystując Boże dobra w zły sposób, mimo wszystko są sługami Boga, choć mimowolnymi.
Boża opatrzność jednak przede wszystkim dotyczy Kościoła. Kościół jest głównym celem Bożej opatrzności.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 14, 2026 | Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu, Teologia reformowana
Natura wiary
Hebr. 10:22 Zbliżmy się ze szczerym sercem, w pełni zapewnienia wiary, mając serca oczyszczone od złego sumienia i ciało obmyte czystą wodą.
Jaka jest natura wiary? Czy pewność jest częścią istoty wiary? Czy też wiara i pewność to odrębne rzeczy?
To, że wiara i pewność nie są odrębnymi rzeczami zostało ukazane w Westminsterskim Wyznaniu Wiary, w artykułów 2 i 3 rozdziału 14, zatytułowanego „Wiara zbawiająca”. W artykułach tych czytamy:
II. Przez wiarę chrześcijanin przyjmuje, że prawdą jest wszystko, co jest objawione w Słowie Bożym, w którym Bóg ukazuje swój autorytet. Działa zgodnie z różnymi wymaganiami Pisma Świętego występującymi w rozmaitych jego częściach. Okazuje posłuszeństwo przykazaniom, drży, gdy słyszy groźby, przyjmuje obietnice Boże dotyczące tego życia, jak i przyszłego. Przede wszystkim jednak, by wierzący mógł zachować wiarę, powinien zaakceptować, przyjąć Chrystusa i polegać jedynie na nim w sprawach dotyczących swego usprawiedliwienia, uświęcenia i życia wiecznego za sprawą przymierza łaski.
.
III. Zbawienna wiara nie jest zawsze taka sama. Może być mocna bądź słaba, lecz zwycięża. W wielu chrześcijanach rozwija się, a staje się pewnością przez Chrystusa, który jest jej początkiem i końcem. [1]
Tradycyjny Reformowany pogląd na wiarę głosi, że wiara to
- zrozumienie i zgoda (te dwa bardzo ściśle ze sobą powiązane) oraz
.
- zaufanie lub zapewnienie.
Wyznanie Westminsterskie nie odstępuje od tego, nauczając, że głównymi aktami zbawczej wiary są: „akceptować, przyjąć Chrystusa i polegać jedynie na nim”. Nauczanie Konfesji o istnieniu różnych stopni wiary również nie przeczy temu.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 12, 2026 | Egzegezy, Teologia reformowana
Wprowadzenie
Psalm 138:1-8
1. Psalm Dawida. Będę cię wysławiał, PANIE, z całego mego serca; będę ci śpiewał wobec bogów.
2. Oddam ci pokłon ku twej świętej świątyni i będę wysławiał twoje imię za miłosierdzie twoje i prawdę; bo wywyższyłeś twoje imię i słowo ponad wszystko.
3. W dniu, gdy cię wzywałem, wysłuchałeś mnie i mocą posiliłeś moją duszę.
4. Wszyscy królowie będą cię wysławiali, PANIE, gdy usłyszą słowa twoich ust.
5. I będą śpiewali o drogach PANA, że wielka jest chwała PANA.
6. A choć wywyższony jest PAN, jednak ma wzgląd na pokornego, a wyniosłego poznaje z daleka.
7. Choćbym chodził pośród utrapienia, ożywisz mnie; wyciągniesz swoją rękę przeciw gniewowi moich nieprzyjaciół, a twoja prawica mnie wybawi.
8. PAN dokona wszystkiego za mnie. PANIE, twoje miłosierdzie trwa na wieki; nie opuszczaj dzieł twoich rąk.
Dzisiejszym tematem wykładu będzie Psalm 138, który nazwać możemy Psalmem opatrznościowej, czy też suwerennej chwały i konsekwentnie Konfesja Westminsterska 5.7
Boża opatrzność dosięga wszystkich stworzeń, ale w szczególności odnosi się do Jego Kościoła. Opatrzność kieruje wszystkimi rzeczami dla dobra Kościoła [1]
Przypomnę najpierw, czym różni się opatrzność od łaski.
Boża łaska związana jest z krzyżem Chrystusa i dotyczy świętego wybranego ludu, wszystkich tych, którzy są wybrani do zbawienia. Tym właśnie Bóg okazuje łaskę, jak również wybranym aniołom, które nie upadły ze względu na krzyż Chrystusa. Łaska nie ma nic wspólnego z naszym zaopatrzeniem w dobra naturalne, czy też w to, w jaki sposób toczy się życie zewnętrzne. Chodzi tutaj raczej o opatrzność.
Opatrzność jest odpowiedzialna za to, czy mamy pracę, czy mamy dochody, czy mamy takie, czy inne zasoby do dyspozycji. Za to odpowiada Boża opatrzność, ale nie łaska. I to jest podstawowo rozróżnienie, które myślę powinniśmy mieć zawsze w pamięci.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 10, 2026 | Egzegezy
Geografia
Tesaloniki to miasto w prowincji rzymskiej zwanej Macedonia, mniej więcej w połowie drogi lądowej między Konstantynopolem a Koryntem. Miasto znajdowało się najdalej na północ wysuniętym punkcie Zatoki Termajskiej (Zatoki Salonickiej), niedaleko na wschód od ujścia Aksiosu (Wardaru), na skrzyżowaniu dwóch głównych rzymskich dróg,
- jednej prowadzącej z Italii na wschód (Droga Egnatyjska)
.
- i drugiej znad Dunaju nad Morze Egejskie.
W ich pobliżu znajdowały się
1. Filippia
2. Berea
3. Amfipolis
4. Apollonia
Niewiele odkryto pozostałości po starożytnej Tesalonice. W 1962 roku odkryto to forum z I lub II wieku n.e. Miasto posiadało odeum czy też odium, starożytną, zazwyczaj krytą dachem, mniejszą od teatru budowlę, przeznaczona na występy muzyczne, recytacje, poezję, używaną także jako sala wykładowa, znana z Grecji i Rzymu, charakteryzującą się dobrą akustyką, posiadająca widownię, orchestrę (scenę). Słowo to jest formą łacińską pochodzącą od greckiego ᾠδεῖον odeion, oznaczającego „miejsce śpiewania”
Pod posadzką otaczającą odeum, archeolodzy znaleźli łaźnię i mennicę z I wieku n.e.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 5, 2026 | Egzegezy, Soteriologia: nauka o zbawieniu, Teologia systematyczna
Utrata życia
Jan 3:6 Co się narodziło z ciała, jest ciałem, a co się narodziło z Ducha, jest duchem.
Wielką prawdą przekazywaną przez Ewangelię Jana jest dualizm natur odrodzonego człowieka. Z jednej strony widzimy cielesną, czyli to, zostało zrodzone z ciała, z drugiej zaś duchową, zrodzoną przez Boga Ducha Świętego.
Warto tu jednak przypomnieć, że rzeczywistość, o której mówi Jan nie odnosi się do każdego człowieka. Martwi duchowo nie są narodzeni z Ducha, zatem nie posiadają ożywionej natury duchowej. Przychodząc na świat każdy nieodrodzony człowiek rodzi się pod Bożym przekleństwem zapowiedzianym Adamowi jeszcze w Raju:
1 Mojż. 2:17 Ale z drzewa poznania dobra i zła jeść nie będziesz, bo tego dnia, kiedy zjesz z niego, na pewno umrzesz.
W dniu spożycia zakazanego owocu Adam nie umarł fizycznie (to stało się 930 później, por. 1 Mojż. 5:5), jednak Boża obietnica śmierci pozostała w mocy. W chwili zgrzeszenia Adam umarł duchowo i utracił Boży obraz:
- Utracił swoją świętość i zdolność czynienia dobra stając się niesprawiedliwym i grzesznym
.
- Jego wcześniej oświecony rozum zamienił się w całkowitą ciemność
.
- Prawdziwe poznanie Boga zastąpione zostało obskurną ignorancją
.
- Miłość do Boga zniknęła w jednej chwili, jej miejsce wypełniła nienawiść
Adam z żyjącego w przymierzu z Bogiem przyjaciela swojego Stwórcy stał się teraz przyjacielem szatana, który go skusił oraz wrogiem Najwyższego. Kanony z Dort opisują rzeczywistość upadku właśnie jako utratę Bożego obrazu:
„Człowiek został pierwotnie ukształtowany na obraz Boga. Jego zrozumienie było przyozdobione prawdziwym i zbawiającym poznaniem swego Stwórcy oraz rzeczy duchowych; jego serce i jego wola były prawe, zaś wszystkie jego uczucia były czyste i cały człowiek był święty. Buntując się jednak przeciwko Bogu za podszeptem diabła, oraz z własnej woli, człowiek utracił te wspaniałe dary; a w ich miejsce człowiek zyskał ślepotę umysłu, wdał się w okropną ciemność, marność i przewrotność sądu; stał się nieprawy, buntowniczy, uparty w swym sercu i woli, oraz nieczysty w swych uczuciach. [1]
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | sty 2, 2026 | Chrześcijańska moralność, Egzegezy
Kontekst
Mat. 6:1-4
1. Pilnujcie się, abyście waszej jałmużny nie dawali przed ludźmi po to, aby was widzieli, inaczej nie będziecie mieli nagrody u waszego Ojca, który jest w niebie.
2. Dlatego, gdy dajesz jałmużnę, nie trąb przed sobą, jak to robią obłudnicy w synagogach i na ulicach, aby ich ludzie chwalili. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.
3. Ale ty, gdy dajesz jałmużnę, niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni prawa;
4. Aby twoja jałmużna pozostała w ukryciu, a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.
Ewangelia Mateusza szósty rozdział wersety 1 do 4, które mówią nam o hipokrytach, którzy dają jałmużnę w sposób nieuczciwy i dla rozgłosu. Co do Ewangelii Mateusza, przypominam, jest to część Kazania na Górze, w którym Chrystus objawia swojemu ludowi ogromne duchowe prawdy. Oczywiście doszliśmy do wniosku, że zdefiniowanym odbiorcą czy też adresatem kazania to ludzie, kościół Chrystusa, którzy nie polegają na swojej wypracowanej sprawiedliwości, ale na sprawiedliwości Chrystusa i o wiele większej niż sprawiedliwość faryzeuszy. Jest to sprawiedliwość doskonała, podczas gdy sprawiedliwość faryzeuszy była tylko pozorna.
W tym Kazaniu, po ustaleniu nienaruszalności Prawa, Chrystus dokonał też wyjaśnienia Prawa jako naszego moralnego drogowskazu, co dziś nazywamy trzecim użyciem Prawa. A miłość w tym kontekście jest właśnie wypełnieniem Prawa. Tak więc
- przykazanie nie morduj w rzeczywistości naucza przebaczenia braciom, czego nie zastąpi żadna świątynna ofiara
.
- przykazanie nie cudzołóż oznacza okiełznanie myśli względem płci przeciwnej, w szczególności małżonków wśród bliźnich
.
- Chrystus wyjaśnił także zasadną podstawę rozwodu, – nierząd małżonka
.
- przykazanie nie mów fałszywego świadectwa, w szczególności pod przysięgą kieruje nas do stałej prawdomówności
.
- następnie Pan zalecił cierpliwość w prześladowaniach, szczególnie gdy te odbywają się w majestacie złego prawa
.
- oraz szczodrobliwość, tak aby nie przywiązywać się zbytnio do dóbr tego świata
.
- dalej Chrystus wyjaśnił cel obiekt miłości – jest to poszukiwanie duchowego dobra dla każdej osoby na tym świecie, przez głoszenie Ewangelii i wezwanie do upamiętania każdego, kto chce słuchać
W szóstym rozdziale Chrystus przestrzega przed hipokryzją i zewnętrzną wystawnością w obowiązkach religijnych. To, co czynimy, musi wypływać z wewnętrznej zasady, abyśmy byli chwaleni przez Boga, a nie po to, by ludzie nas chwalili.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 23, 2025 | Egzegezy, Teologia reformowana
Treść i historia powstania
Psalm 135:1-3
1. Alleluja. Chwalcie imię PANA; chwalcie, słudzy PANA;
2. Którzy stoicie w domu PANA, w przedsionkach domu naszego Boga.
3. Chwalcie PANA, bo PAN jest dobry; śpiewajcie jego imieniu, bo jest wdzięczne
Psalm 135, który w całej jego rozciągłości oraz Konfesja Westminsterska, piąty rozdział trzeci podpunkt są ze sobą związane jednym i tym samym tematem, którym jest Boża suwerenność, w szczególności wyrażana w opatrzności:
Bóg w Swojej opatrzności posługuje się różnymi środkami. Może jednak działać bez nich, nie zważając na nie, a także wbrew nim, jeśli tak Sobie upodoba. [1]
Psalm 135 został prawdopodobnie napisany przez tą samą osobę co Psalm 134, czyli co ostatnia z pieśni stopni. Zaczyna się on w bardzo podobny sposób i wykazuje również pewne podobieństwo do Psalmu 113 i 114. Rozpoczyna się od słów alleluja i kończy się od słowa, zatem jego głównym przeznaczeniem jest oddanie chwały Panu Bogu. Bóg, któremu oddaje cześć opisany jest między tymi dwoma stwierdzeniami alleluja. Przez cały czas stanowi napomnienie i wezwanie do uwielbienia.
Bóg uwielbiany przez śpiewających Psalm jest całkowicie suwerenny. Przypomina, że powinniśmy Boga uwielbiać ze względu na to, kim jest Bóg i ze względu na jego święte imię, na jego doskonałość, a także ze względu na jego stworzenie, na opatrzność i na łaski, których jest tutaj w tym Psalmie wymienionych bardzo wiele.
Tłumaczenie syryjskie twierdzi, że zawiera on w sobie zapowiedź nawrócenia ludu Mesjasza do wiary.
Chciałbym zaproponować następujący podział tego Psalmu.
1) Doksologia, czyli uwielbienie Boga, wersety 1-3
2) Bóg suwerenem
– w zbawieniu, werset 4
– w istocie, werset 5
– w czynie, werset 6
3) Przykłady suwerenności
– w naturze nieożywionej, werset 7
– w stworzeniu żywym, werset 8
– w tym co ponadnaturalne, werset 9
– w opatrzności, werset 10-11
– w zarządzaniu tym wszystkim, werset 12
4) Niezmienność istoty i sądu Boga dowodem suwerenności, werset 13
5) Antyteza fałszywych religii, wersety 15-17
6) Konsekwencje pogańskiego kultu, werset 18
7) Wezwanie do ortodoksji – wersety 19-20
8) Pan pośród ludu, werset 21
Rozważmy wspaniałość Boga prezentowaną przez Psalm 135
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 22, 2025 | Egzegezy, Eschatologia: nauka o rzeczach ostatecznych
Podstawa rozważania
Obj. 2:1-7
1. Do anioła kościoła w Efezie napisz: To mówi ten, który trzyma siedem gwiazd w swojej prawej ręce, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników:
2. Znam twoje uczynki, twoją pracę i twoją cierpliwość i wiem, że nie możesz znieść złych i że poddałeś próbie tych, którzy nazywają się apostołami, a nimi nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami.
3. Wytrwałeś też i masz cierpliwość, i pracowałeś dla mego imienia, a nie ustałeś.
4. Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość.
5. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i upamiętaj się, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie upamiętasz się.
6. Ale masz tę zaletę, że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę.
7. Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z drzewa życia, które jest pośrodku raju Boga.
W rozdziałach 2 i 3 Księgi Objawienia znajdujemy siedem listów skierowanych przez Pana do siedmiu kościołów w Azji. Aby zrozumieć te przesłania, musimy pamiętać o relacji tych siedmiu kościołów do siedmiu złotych świeczników z wizji z Obj. 1:9-20. Te ostatnie symbolizują Kościół z idealnego punktu widzenia, doskonały i święty, ponieważ ma on swoje światło i życie w Chrystusie.
- Nigdy nie może zginąć.
.
- Żaden z nich nie może zostać usunięty ze swojego miejsca.
Gdyby Kościół na ziemi był identyczny, idealnie taki jak ten, który symbolizują świeczniki, przesłania takie jak te zawarte w tych dwóch rozdziałach Objawienia nie byłyby ani konieczne, ani stosowne. Lecz siedem kościołów w Azji reprezentuje kościół na ziemi, zasadniczo święty, ale wciąż niedoskonały, ziemski i charakteryzujący się wieloma słabościami i grzechami. Dlatego podlegają one napomnieniom i pouczeniom, a nawet groźbom sądu i całkowitego unicestwienia.
Świecznik lokalnego kościoła może rzeczywiście zostać usunięty ze swojego miejsca. Kościół na ziemi może przestać być manifestacją Kościoła, który pojawia się w symbolice siedmiu złotych świeczników.
(więcej…)
utworzone przez Reformowani | gru 17, 2025 | Egzegezy, Teologia biblijna
Trzy przesłania
16. A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei.
17. Powiedzcie też Archipowi: Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą przyjąłeś w Panu.
18. Pozdrowienie moją, Pawła, ręką. Pamiętajcie o moich więzach. Łaska niech będzie z wami. Amen.
Wysoce interesujące i duchowo budujące będzie rozpoznanie wzajemnej relacji apostolskich pozdrowień, odniesienia do uwięzienia i błogosławieństwa w zrozumianym przez nas kontekście doktryn Słowa i pastorskiej posługi. Przypomnijmy: pasterze-nauczyciele przez posługę Słowa budują kościół i bronią jego fundamentu:
- integralności kanonu przeciwdziałając ujmowaniu i dodawaniu do niego na poziomie całych Ksiąg, jak i poszczególnych wersetów (por. werset 16)
.
- wiary, pozytywnie głosząc prawdę Pisma oraz walcząc z przeciwnikami, niszcząc ich zaszczepianą w kościele fałszywe doktryny i duchowość (por. wersety 16-17)
.
- harmonii współistnienia członków lokalnego i uniwersalnego kościoła, opierając się o regułę wiary, czyli dobrze wyłożone doktryny zamkniętego kanonu Pisma.
Walka ta ma niebagatelne znaczenie. Jeśli fundament zostanie naruszony, budynek kościoła będzie się chwiał. Natomiast zniszczenie fundamentu oznacza ruinę całej budowli. Dlaczego? Ponieważ kościół zbudowany jest na prawdzie a prawda wynika z kanonu. Prawda nie ma żadnego innego źródła jak Kanon. Kanon i prawda w nim zawarta jest fundamentem. Prawda zawarta w Kanonie stosowana jest w posłudze podwójnie: dla budowania duchowego chrześcijan i duchowego niszczenia heretyków. To zapewnia harmonię współistnienia członków kościoła na poziomie lokalnym oraz powszechnym.
Teraz uchwycenie związku między doktryną Pisma i posługi Słowa a wersetem 18 nie jest proste, ponieważ pozdrowienia, uwięzienie i błogosławieństwo zdają się stanowić samodzielne nauczanie, niejako oderwane od poprzednich wersetów. To tak, jakby Apostoł kończąc list stosował zwyczajową formułę pożegnania. Jest to jednak pozorna izolacja. Gdy będziemy mieli na uwadze spójność Pisma, które nie przedstawia prawd w sposób losowy i chaotyczny, lecz z konkretnym zamiarem i przeznaczeniem zgodnym z wolą Ducha Świętego, zobaczymy nasz tekst w organicznym związku logicznych konsekwencji i szybko znajdziemy rozwiązanie pozornego dylematu.
Dokonajmy zatem wstępnej analizy każdego elementu przesłania wersetu 18, aby po usystematyzowaniu treści odkryty został końcowy przekaz i autorska intencja ostatniego wersetu Listu. Odpowiemy na pytanie: jak pozdrowienia, uwięzienie i błogosławieństwo odnoszą się do doktryny Pisma i pastorskiej posługi budowania i obrony kościoła? I co to wszystko znaczy dla nas w praktyce?
(więcej…)
