Spis treści
Geografia
Tesaloniki to miasto w prowincji rzymskiej zwanej Macedonia, mniej więcej w połowie drogi lądowej między Konstantynopolem a Koryntem. Miasto znajdowało się najdalej na północ wysuniętym punkcie Zatoki Termajskiej (Zatoki Salonickiej), niedaleko na wschód od ujścia Aksiosu (Wardaru), na skrzyżowaniu dwóch głównych rzymskich dróg,
- jednej prowadzącej z Italii na wschód (Droga Egnatyjska)
. - i drugiej znad Dunaju nad Morze Egejskie.
W ich pobliżu znajdowały się
1. Filipia
2. Berea
3. Amfipolis
4. Apollonia
Niewiele odkryto pozostałości po starożytnej Tesalonice. W 1962 roku odkryto to forum z I lub II wieku n.e. Miasto posiadało odeum czy też odium, starożytną, zazwyczaj krytą dachem, mniejszą od teatru budowlę, przeznaczona na występy muzyczne, recytacje, poezję, używaną także jako sala wykładowa, znana z Grecji i Rzymu, charakteryzującą się dobrą akustyką, posiadająca widownię, orchestrę (scenę). Słowo to jest formą łacińską pochodzącą od greckiego ᾠδεῖον odeion, oznaczającego „miejsce śpiewania”
Pod posadzką otaczającą odeum, archeolodzy znaleźli łaźnię i mennicę z I wieku n.e.
Gospodarka
W wojnie między Perseuszem a Rzymianami pojawia się jako kwatera główna floty macedońskiej [1] a kiedy po bitwie pod Pydną (168 p.n.e.) Rzymianie podzielili podbite terytorium na cztery okręgi, stały się stolicą drugiego z nich [2] a później, po utworzeniu w 146 p.n.e. jedynej rzymskiej prowincji Macedonii, były siedzibą namiestnika, a tym samym praktycznie stolicą całej prowincji
Po militarnym podboju Macedonii przez Rzymian (146 p.n.e.) Tesaloniki zaczęły odgrywać coraz ważniejszą rolę, pełniąc funkcję niezwykle ważnego węzła tranzytowego w rozbudowanej sieci dróg stworzonej przez Rzymian na Półwyspie Bałkańskim.Tesaloniki szybko stały się zaludnione i bogate.
Pozytywnym dla Tesalonik wydarzeniem było wybudowanie około 120 r. p.n.e. Via Egnatia, rzymskiej drogi wiodącej z Morza Adriatyckiego przez Tesaloniki.[3] Przyczyniło się to do ugruntowania pozycji miasta jako stolicy rzymskiej Macedonii prowincjonalnej, biorąc pod uwagę jego centralne położenie przy drodze i posiadanie największego portu na północnym Morzu Egejskim, co przyniosło znaczne korzyści mieszkańcom miasta.
Strabon, piszący za panowania Augusta, mówi o mieście jako o najludniejszym w Macedonii i metropolii prowincji [4], a mniej więcej w tym samym czasie poeta Antypater, sam pochodzący z Tesaloniki, nazywa miasto „matką całej Macedonii” [5]. W II wieku naszej ery Lukian wspomina o nim jako o największym mieście Macedonii [Lukian, Asinus, 46]. Miasto miało istotne znaczenie nie tylko jako port, przez który odbywały się duże importy i eksporty, ale także jako główna stacja na wielkiej Via Egnatia, drodze prowadzącej z Adriatyku do Hellespontu.
Po 42 roku administracyjne i sądowe działania gubernatora zwiększyły ruch ludzi i towarów, co przyniosło miastu korzyści gospodarcze. Wolność Tesalończyków od rzymskich podatków oznaczała, że mieszkańcy i osoby osiedlone w mieście czerpali korzyści ekonomiczne z zysków i handlu. Przyciągało to imigrantów i kupców z całego wschodniego regionu Morza Śródziemnego, Italii i Rzymu.
Rzymianie imigrowali do Tesaloniki i stali się ważną częścią społeczności. Wielu z nich było wystarczająco zamożnych, by posiadać niewolników i prowadzić działalność gospodarczą, a ich zaangażowanie w handel i rozwój społeczności przyczyniło się do ożywienia gospodarczego miasta. [6]
.
Polityka
W 315 r. p.n.e. Kassander, były generał Aleksandra Wielkiego, a później król Macedonii, założył miasto i nazwał je na cześć swojej żony, przyrodniej siostry Aleksandra.
W 168 r. p.n.e. stały się stolicą drugiego dystryktu Macedonii, a później stolicą i głównym portem całej rzymskiej prowincji Macedonii (146 r. p.n.e.). Położenie i funkcja portowa Tesaloniki uczyniły z nich ważne miasto.
W 167 r. p.n.e. zostało zdobyte przez Rzymian i mianowane stolicą jednego z czterech nowo utworzonych dystryktów.
W 58 p.n.e. Cyceron spędził tam większą część wygnania, w domu kwestora Plancjusza [7]
W 42 r. p.n.e. miasto zostało nagrodzone za pomoc udzieloną Markowi Antoniuszowi i Oktawianowi w rzymskich wojnach domowych, stając się „wolnym miastem”. Ten uprzywilejowany status skutkował takimi przywilejami, jak pewna autonomia w sprawach lokalnych, prawo do bicia własnej monety, wolność od okupacji wojskowej i pewne ulgi podatkowe.
Ta wolność pozwalała im również na posiadanie własnych demokratycznych administratorów cywilnych, którzy nie byli „rzymscy”. Władze te nazywano „politarchami”, „urzędnikami miejskimi”. Urząd politarchy, wspomniany dwukrotnie przez Łukasza w opisie posługi Pawła w Tesalonice, jest unikatowy dla prowincji Macedonii. Archeolodzy odkryli dotychczas dwadzieścia osiem wzmianek o tym urzędzie w Tesalonice.
W wojnie domowej między Cezarem a Pompejuszem, Tesaloniki stanęły po stronie senatorów i stanowiła jedną z głównych baz Pompejusza (49-48 p.n.e.), lecz w ostatecznym starciu republiki, sześć lat później, okazały się lojalne wobec Antoniusza i Oktawiana, za co została nagrodzona statusem i przywilejami „wolnego miasta” [8]
W 42 r. p.n.e., po bitwie pod Filippi, Tesaloniki uzyskały status wolnego miasta. Chociaż Macedonia była rzymską prowincją cesarską, Tesaloniki miały dodatkowy przywilej – na jej terenie nie stacjonowały żadne rzymskie wojska [9]. Rezultatem nie była „bezsilność polityczna”, lecz miasto rządzone przez jego obywateli – demos (zgromadzenie) wybierało bule (radę) składającą się z politarchów (członków rady), którzy zarządzali Tesaloniką, jak wykazano w Dziejach 17:5-9 i poświadczono w inskrypcjach tesaloniczan.[10] Niektórzy politarchowie byli również członkami koinon (rady prowincjonalnej) Macedonii, która zajmowała się bezpośrednią komunikacją z cesarzem w sprawach prowincjonalnych.
Koinon, czyli rada prowincjonalna, miała swoją siedzibę w Berei; [11]
Kult cesarski, zapoczątkowany przez ubóstwionego Juliusza Cezara, został założony w Tesalonikach w 42 r. p.n.e. i połączony z kultem Augusta w latach 29–28 p.n.e., w oparciu o monety, inskrypcje, pozostałości archeologiczne i udokumentowane urzędy świątynne przypisane lub przyznane przywódcom społeczności.
Kultura i filozofia
W I wieku n.e. (epoka rzymska) kultura Tesalonik stanowiła żywą mieszankę tradycji hellenistycznych, administracji rzymskiej i rozwijającej się społeczności żydowskiej, co uczyniło je kosmopolitycznym centrum handlowym, gdzie język grecki i prawo rzymskie przeplatały się z różnorodnymi wpływami Wschodu. Kulminacją było to, że stało się wczesnym centrum chrześcijaństwa, a wizyty św. Pawła położyły podwaliny pod przyszłe bizantyjskie życie duchowe i intelektualne, pomimo braku konkretnych szkół filozoficznych, opierających się bardziej na szerszej myśli grecko-rzymskiej.
Wpływy grecko-rzymskie: Choć nie wyłoniła się odrębna szkoła filozoficzna, miasto wchłonęło dominujące grecko-rzymskie idee filozoficzne, typowe dla głównych ośrodków rzymskich.
Rzymscy mówcy i myśliciele: Odwiedzali je tacy ludzie jak Cyceron, angażując się w intelektualne nurty miasta.
Przyszłe Centrum Intelektualne: Miasto jako centrum handlu i kultury utorowało drogę do jego późniejszej świetności w epoce bizantyjskiej jako ważnego ośrodka intelektualnego i religijnego.
Od Rzymian w Tesalonice oczekiwano przestrzegania i praktykowania wysokich standardów moralnych. Lektura „Pamiętnych czynów i powiedzeń” Waleriusza Maksymusa pozwala zajrzeć w rzymską percepcję cnót, na których opierało się społeczeństwo, prawo, moralne zachowanie i relacje z bogami. Waleriusz potępiał niemoralność, pijaństwo, nieczystość, cudzołóstwo, kradzież i inne występki niezgodne z konwencjami społecznymi właściwego rzymskiego życia – które wymagało między innymi miłosierdzia, pobożności, intelektu, umiarkowania, pokoju, czystości i wiary.[12] Dla Rzymian religia, czyli relacje z bogami, opierały się na pobożności i wierze.
.
Język
Starożytny macedoński, choć był to odrębny język starożytny, był blisko spokrewniony z językiem greckim i w dużej mierze połączył się z greckimi dialektami, a jego wcześniejsza forma wymarła na początku naszej ery. Językiem tym posługiwano się pierwotnie w Królestwie Macedonii, ale stopniowo zanikał od IV w. p.n.e., zmarginalizowany przez grekę attycką używaną przez arystokrację macedońską, starożytny dialekt grecki, który stał się podstawą greki koine, lingua franca okresu hellenistycznego
W I wieku n.e. greka koine była głównym językiem mówionym i pisanym, pełniąc funkcję języka wspólnego w całym Cesarstwie Rzymskim, ewoluując z wcześniejszych dialektów greckich, takich jak attycki. Natomiast rodzimy starożytny język macedoński, będący dialektem greki, w dużej mierze zanikł w szerszym krajobrazie językowym Grecji. Greckie inskrypcje dominowały w życiu publicznym, odzwierciedlając hellenistyczny i rzymski status miasta jako ważnego ośrodka kulturalnego i administracyjnego, choć lokalne dialekty i potencjalnie niektóre słowa niegreckie przetrwały w mowie potocznej.
Inskrypcja (z okresu od 30 p.n.e. do 143 n.e.) z bramy Wardar zawiera słowo „politarches”, którego Łukasz użył w odniesieniu do urzędników miejskich, przed którymi tłum przyprowadził Jazona
Dzieje 17:6 Gdy jednak ich nie znaleźli, zaciągnęli Jazona i niektórych braci przed przełożonych (πολιτάρχας politarchas) miasta, krzycząc: Oto ci, którzy cały świat wzburzyli, przyszli też tutaj;
Słowo to nie pojawia się w żadnej innej literaturze greckiej, ale jest zgodne z archeologią tego miejsca.
.
Religia
W okolicy mieszkało również wielu Żydów, o czym dowiadujemy się z faktu, że Paweł, Tymoteusz i Sylas spotykali się z nimi w synagodze (Dzieje 17:1). W połowie I wieku n.e. judeizm był atrakcyjny dla wszystkich grup społeczno-ekonomicznych i płci. Stworzyło to naturalny punkt wejścia dla ewangelii Jezusa Chrystusa do świata grecko-rzymskiego. Jednak powszechną reakcją judaizmu na ewangelię Pawła było odrzucenie Chrystusa jako Mesjasza, przy jednoczesnej obronie jego pozycji w Tesalonice.
.
Pogaństwo
W Tesalonice w I wieku n.e. pogaństwo stanowiło żywą, pluralistyczną mieszankę kultów greckich, rzymskich i lokalnych, skupionych wokół licznych bogów, takich jak Zeus, Apollo, Artemida, oraz kult cesarza, głęboko wplecionych w życie publiczne poprzez świątynie, święta i transakcyjny sposób postrzegania bóstw. W starożytnych Tesalonikach można zaobserwować:
Pluralizm religijny: Miasto posiadało zróżnicowany panteon, a znaleziska archeologiczne wskazują na kult co najmniej 25 bogów, w tym wybitnych bóstw greckich i rzymskich.
Kulty lokalne i cesarskie: Znaczący był bóg patron Kabir, bohater-męczennik, obok oficjalnego kultu cesarza rzymskiego (kult cesarza).
Zintegrowanie z życiem: Pogaństwo nie miało charakteru wyłącznie osobistego; było związane ze stabilnością polityczną, ekonomiczną i społeczną, a rytuały religijne były oczekiwane od wszystkich obywateli.
Wiara transakcyjna: Ludzie postrzegali swoje relacje z bogami jako „umowę”, oferując coś w zamian za przysługę.
Ikonografia i świątynie: Dowody z monet i lokalnych budowli wskazują na powszechne oddawanie czci bóstwom takim jak Atena, Dionizos, Apollo, Artemida, Herakles, Posejdon, Pan i Zeus.
To politeistyczne środowisko stanowiło ostry kontrast z nową wiarą chrześcijańską, która polegała na odwróceniu się od bożków i kwestionowaniu sankcjonowanego przez państwo kultu cesarskiego, co prowadziło do prześladowań nowych wyznawców, którzy porzucali te tradycje dla Jezusa.
Kabir / Kabius był to czczony i popularny w Tesalonice bóg-heros, męczennik i bohater zamordowany przez dwóch braci, pochowany z symbolami władzy królewskiej. Oczekiwano, że powróci, by pomagać uciśnionym biednym, a w szczególności mieszkańcom Tesaloniki. Podobieństwa między Kabirusem a Jezusem są wyraźne. Obaj
- posiadali ludzką naturę
- boskie pochodzenie,
- byli zbawicielami,
- zostali zdradzeni przez bliskich
- oczekiwano ich powrotu
Aczkolwiek zbieżność słów Kabirus i Kabir dają podstawy do rozumowania, że możliwym pochodzeniem tego półboga jest utożsamiana z mistycznym kultem Kabirów, demonów płodności
Kabirowie (κάβειροι kabeiroi) w mitologii greckiej byli boskimi istotami wczesnego rzędu, najwyraźniej należącymi do plemienia istniejącego przed Grekami. Ich kult był kontynuowany nawet po rozpowszechnieniu się religii pelazgicznej, szczególnie na wyspach Samotraki i Lemnos. Później przekształcił się w niezrozumiały, sekretny kult, w którym Kabirów często mylono z innymi bóstwami. W Beocji Kabirowie byli w bliskich związkach z Ceres i Prozerpiną, dlatego prawdopodobnie można ich postrzegać jako demony asystujące płodności.
.
W Rzymie ich kult zjednoczył się z kultem Penatów, o których wierzono, że przybyli z Troi; ostatecznie zaczęto przedstawiać osoby z dworu cesarskiego jako Kabirów na monetach itp. Zazwyczaj przedstawiano ich jako bardzo małych) z młotem na ramieniu i połową skorupki jajka na głowie, z bardzo grubym brzuchem. Uważa się, że Rzymianie przynieśli ten kult Celtom i Bretończykom, ale pomylili tytuły kapłanów z tytułami bóstw, ponieważ sami nie znali podstaw tej doktryny.[13]
Kult Izydy i Serapisa: w Tesalonice znajdowało się Serapeum, świątynia poświęcona w III wieku p.n.e. bóstwom egipskim, w tym Izydzie, Ozyrysowi, Serapisowi, Anubisowi i innym bogom.[14] Egipskich bogów czcili w Tesalonice Grecy, Egipcjanie, Rzymianie i inne grupy etniczne.
Wyznawcy Izydy codziennie oddawali cześć, spożywali święte posiłki i celebrowali doroczne święta, w tym ceremonię religijną i publiczną procesję otwierającą sezon żeglarski. Izyda była wychwalana w hymnach i inskrypcjach jako wieczna, stwórczyni, zbawicielka, bogini zboża, opiekunka żeglarzy, prawodawczyni, która przebaczała grzechy (nazywana między innymi Izydą Sprawiedliwością).[15] Osobiste i intensywne doświadczenie kultu Izydy – modlitwa, odnowa fizyczna, cuda, Izyda pojawiająca się w snach i wizjach oraz indywidualny i wspólnotowy kult zostały żywo przedstawione w powieści Apulejusza pt. „Przemiana”, gdy Lucjusz, główny bohater, spotyka Izydę i zostaje jej czcicielem, a następnie kapłanem.[16] Większość mieszkańców Tesalonik oddawała się licznym praktykom kultu bóstw, które uważali za potężne, troskliwe i bliskie.
Kościół
Paweł wraz z Sylasem i Tymoteuszem idąc Drogą Egnatyjską przybył do Tesalonik po 160 km podróży wprost z Filippi przez Amfipolis i Apolonię, przy okazji drugiej podróży misyjnej (lata 49-53, por. Dzieje 17). Wydarzenie to było bliżej roku 49 lub 50, czyli na rok lub dwa przed napisaniem Listu do Tesaloniczan. W tym czasie w Kościele dostępne były zaledwie dwa Pisma Nowego Testamentu.
1) List Jakuba powstały między 44 a 49 rokiem I wieku, odnoszący się do złej praktyki chrześcijańskiej (czyli zajmujący się ortopraksją)
2) List do Galacjan autorstwa Pawła, powstały między 49 a 50 rokiem I wieku, odnoszący się do złej teologii legalizmu (kładący nacisk na teologiczną ortodoksję)
W Tesalonice osiedlili się Żydzi tworząc społeczność zgromadzającą się w synagodze, gdzie Apostoł Paweł, zwyczajowo głosił Chrystusa, najpierw Żydom, potem dopiero poganom przez okres trzech tygodni.
Dzieje 17:1-2 1. A gdy przeszli Amfipolis i Apolonię, przybyli do Tesaloniki, gdzie była synagoga żydowska. 2. Wtedy Paweł według swego zwyczaju wszedł do nich i przez trzy szabaty rozprawiał z nimi na podstawie Pisma;
Nie możemy dokładnie określić, jak długo Paweł przebywał w Tesalonice podczas swojej pierwszej wizyty; z pewnością nie powinniśmy uważać jego pobytu tam za ograniczony do trzech tygodni, a Ramsay sugeruje, że prawdopodobnie trwał on od grudnia 50 r. n.e. do maja 51 r. n.e. [17]. W każdym razie dowiadujemy się, że Filipianie dwukrotnie udzielili mu pomocy podczas jego pobytu w Tesalonice (Bo nawet do Tesaloniki raz i drugi posłaliście, czego mi było potrzeba. Filip. 4:16), mimo że „pracował dniem i nocą”, aby się utrzymać (1 Tes. 2:9; 2 Tes. 3:8). Paweł, wielki strateg misyjny, musiał dostrzec, że z żadnego innego ośrodka nie można było tak skutecznie przeniknąć Ewangelią do Macedonii, jak z Tesaloniki, z której słowo Pańskie rozbrzmiewało nie tylko w Macedonii ale i Achai (1 Tes 1:8).
W czasie pobytu w Tesalonice Apostoł głosił Chrystusa ukrzyżowanego. Wśród nawróconych znajdowali się najprawdopodobniej Arystarch i Sekundus, pochodzący z Tesaloniki, którzy później towarzyszyli Pawłowi w podróży do Azji pod koniec jego trzeciej podróży misyjnej (Dzieje 20:4).
Dzieje 17:3 Wyjaśniając i nauczając, że Chrystus musiał cierpieć i powstać z martwych oraz: Ten Jezus, którego wam głoszę, jest Chrystusem.
To doprowadziło do podziałów, jedni uwierzyli, inni nie. W mieście powstały dwie frakcje: będące mieszaniną pobożnych Żydów i Greków stronnictwo Pawła i Sylasa z jednej strony, co prowadzi nas do wniosku, że od samego początku Kościół w Tesalonice nie był stricte hebrajski.
Dzieje 17:4 I niektórzy z nich uwierzyli i przyłączyli się do Pawła i Sylasa, również mnóstwo pobożnych Greków i niemało znamienitych kobiet.
Z drugiej odstępczy legalistyczni Żydzi. Ponieważ ci ostatni nie mogli sprostać mądrości Bożej i nie potrafili obalić Chrystusa teologicznie, postanowili użyć podstępu i podburzyć całe miasto przeciw misji Pawła, którego sukces wzbudził zazdrość Żydów. Ci ostatni wzniecili zamieszanie wśród marginesu miejskiego. Doszło do ataku na dom Jazona, u którego mieszkali ewangeliści, a gdy ich nie odnaleziono, samego Jazona i kilku innych nawróconych zaciągnięto przed sąd i oskarżono o udzielanie schronienia ludziom, którzy wzniecali zamieszki w świecie rzymskim, którzy utrzymywali istnienie innego króla, Jezusa, i działali wbrew dekretom cesarskim.
Dzieje 17:5 Ale ci Żydzi, którzy nie uwierzyli, zdjęci zazdrością, dobrali sobie niektórych niegodziwych próżniaków, a kiedy zebrali dużą grupę, podburzyli miasto. Naszli dom Jazona i szukali ich, aby wyprowadzić ich przed lud.
Dzieje 17:6-7 6. Gdy jednak ich nie znaleźli, zaciągnęli Jazona i niektórych braci przed przełożonych miasta, krzycząc: Oto ci, którzy cały świat wzburzyli, przyszli też tutaj; 7. A Jazon ich przyjął. Oni wszyscy postępują wbrew dekretom cesarza, mówiąc, że jest inny król, Jezus.
Jazon okazał się wiernym chrześcijaninem, być może nawet był on jednym z pastorów kościoła, w każdym razie towarzyszył on Pawłowi w jeszcze w 56 roku, w czasie trzeciej podróży misyjnej, Apostoł wymienia go z imienia jako ślącego pozdrowienia rzymskim współbraciom (Rzym. 16:21). Jazon, co ciekawe mógł być krewnym (συγγενής syngenes) Pawła i gospodarzem domu, w którym zatrzymał się Apostoł w czasie głoszenia Ewangelii w Tesalonice. Przypłacił to niemal życiem.
Jednak Jazon musiał być dość wpływową i szanowaną postacią w Tesalonikach, świadczy o tym uznanie poręczenia złożonego przez niego na rzecz Apostoła i jego współpracowników. Urzędnicy byli świadomi powagi oskarżenia, ale ponieważ nie pojawiły się żadne dowody nielegalnych praktyk ze strony Jazona i innych chrześcijan, zwolnili ich po przyjęciu kaucji:
Dzieje 17:9 Ale po wzięciu poręczenia od Jazona i innych wypuścili ich.
Po tym incydencie przewidując dalsze kłopoty, jeśli Paweł będzie kontynuował swoją działalność w mieście, nawróceni wysłali Pawła i Sylasa (i prawdopodobnie również Tymoteusza) nocą do Berei, która leżała z dala od głównego szlaku i jest określana przez Cycerona jako odludne miasto [18] . Misja apostolska została zmuszona.
Dzieje 17:10 Zaraz w nocy bracia wysłaliPawła i Sylasa do Berei. Kiedy tam przybyli, weszli do synagogi żydowskiej.
Żydzi z Berei wykazali się większą gotowością do zgłębiania nowej nauki niż Żydzi z Tesaloniki, a praca apostoła była tam bardziej owocna, zarówno wśród Żydów, jak i Greków (Dzieje 17:10-12).Wieść o tym sukcesie dotarła jednak do Żydów z Tesaloniki i na nowo rozpaliła ich wrogość. Udając się do Berei, również tam wzniecili zamieszanie, wskutek czego Paweł musiał opuścić miasto i udać się do Aten
Dzieje 17:13-15 13. A gdy Żydzi z Tesaloniki dowiedzieli się, że i w Berei Paweł głosi słowo Boże, przyszli też tam i podburzali lud. 14. Wtedy bracia natychmiast wysłali Pawła w drogę ku morzu, a Sylas i Tymoteusz tam zostali. 15. Ci, którzy towarzyszyli Pawłowi, odprowadzili go aż do Aten i powrócili, otrzymawszy polecenie dla Sylasa i Tymoteusza, żeby jak najszybciej przyszli do niego.
Kościół w Tesalonice był silny i kwitnący, złożony raczej z pogan niż z Żydów, jeśli możemy sądzić po tonie dwóch Listów skierowanych do jego członków, braku cytatów i aluzji ze Starego Testamentu oraz sformułowaniu „Odwróciliście się od bożków do Boga, przyrównanie cierpienia tamtejszych chrześcijan do cierpień Żydów z Judei zdaje się potwierdzać ten pogląd.
1 Tes. 1:9 Ponieważ oni sami opowiadają o nas, jakie było nasze przybycie do was i jak nawróciliście się od bożków do Boga, aby służyć żywemu i prawdziwemu Bogu;
1 Tes. 2:14 Wy bowiem, bracia, staliście się naśladowcami kościołów Bożych, które są w Judei w Chrystusie Jezusie, bo wy to samo wycierpieliście od swoich rodaków, co i oni od Żydów;
Te, zgodnie uznawane za najwcześniejsze z Listów Pawła, pokazują nam, że Apostoł pragnął ponownie odwiedzić Tesaloniki wkrótce po swoim przymusowym wyjeździe: „raz po raz” pragnienie powrotu było w nim silne, ale „szatan mu przeszkodził”
1 Tes. 2:18 Dlatego chcieliśmy przybyć do was, zwłaszcza ja, Paweł, raz i drugi, ale przeszkodził nam szatan.
Apostoł nawiązał prawdopodobnie do niebezpieczeństwa i straty, jakie taki krok pociągnąłby za sobą dla Jazona i innych czołowych konwertytów. Choć sam nie mógł kontynuować pracy w Tesalonice, wysłał Tymoteusza z Aten, aby odwiedził kościół i utwierdził wiarę chrześcijan pośród ich trudności i prześladowań (1 Tes 3:2-10). Pozytywne wieści przywiezione przez Tymoteusza były dla Pawła wielką pociechą, a jednocześnie wzmogły jego pragnienie ponownego spotkania z nawróconymi (1 Tes 3:10-11).
To pragnienie miało się spełnić nie raz. Prawie na pewno Paweł powrócił tam podczas swojej trzeciej podróży misyjnej, zarówno w drodze do Grecji (Dzieje 20:1), jak i ponownie, gdy zmierzał stamtąd do Jerozolimy (Dzieje 20:3); to właśnie przy tej drugiej okazji słyszymy o towarzyszących mu Arystarchu i Sekundusie (Dzieje 20:4). Prawdopodobnie Paweł ponownie przebywał w Tesalonice po swoim pierwszym uwięzieniu. Z Listu do Filipian (Filip. 1:26; 2:24), napisanego w czasie niewoli, dowiadujemy się, że jego zamiarem było ponowne odwiedzenie Filippi, jeśli to możliwe, a 1 Tym. 1:3 opisuje późniejszą podróż do Macedonii, w trakcie której Apostoł mógł zatrzymać się na dłużej lub krócej w Tesalonikach. Jedyna inna wzmianka o tym mieście w Nowym Testamencie pojawia się w 2 Tym. 4:10, gdzie Paweł pisze, że Demas apostata go opuścił i się udał tam.
.
Spuścizna
Kościół w Tesalonikach przetrwał wieki, o czym świadczy jego spuścizna. Np. Kościół Świętego Demetriusza (męczennika zamordowanego przez cesarza Galeriusza panującego w latach 305 -311) nazwany jest od Demetriusza pochodzącego pochodził z Tesaloniki. Wzniesiony w V wieku n.e. upamiętnia św. Demetriusza jako patrona miasta. Bazylika ta, największy kościół w Grecji, została zniszczona przez pożar w 1917 roku i od tego czasu została odbudowana. Pod kościołem podczas wykopalisk odkryto pozostałości z okresu rzymskiego, w tym łaźnię.
Przez wieki miasto pozostawało jedną z głównych twierdz chrześcijaństwa i zyskało miano „miasta ortodoksyjnego” nie tylko dzięki wytrwałości i waleczności stawiania oporu kolejnym atakom różnych ras barbarzyńskich, ale także dzięki temu, że w dużej mierze przyczyniło się do ich nawrócenia na chrześcijaństwo.
Od połowy III wieku n.e. nosiło miano „metropolii i kolonii”, a kiedy Dioklecjan (284–305) podzielił Macedonię na dwie prowincje, Tesaloniki zostały wybrane na stolicę pierwszej z nich.
W 390 roku n.e. były również miejscem słynnej rzezi zarządzonej przez Teodozjusza Wielkiego, za którą Ambroży na kilka miesięcy wykluczył tego cesarza z katedry w Mediolanie.
W 253 roku Goci podjęli daremną próbę zdobycia miasta,
W 479 roku Teodoryk, król Ostrogotów, uznał je za tak silne i dobrze przygotowane, że nie odważył się go zaatakować.
Od VI do IX wieku Tesaloniki toczyły wielokrotne walki z Awarami, Słowianami i Bułgarami, których ataki z największym trudem odpierały.
W 904 roku n.e. zostały ostatecznie zdobyte przez Saracenów, którzy po wymordowaniu ogromnej liczby mieszkańców i spaleniu znacznej części miasta, odpłynęli, zabierając ze sobą 22 000 jeńców – młodych mężczyzn, kobiet i dzieci.
W 1185 roku, gdy biskupem był słynny uczony Eustacjusz, Normanowie pod wodzą Tankreda szturmowali miasto i ponownie doszło do powszechnej rzezi.
W 1204 roku Tesaloniki stały się centrum królestwa Łacińskiego pod wodzą Bonifacego, markiza Monferratu, i przez ponad dwa stulecia przechodziła z rąk do rąk, rządzona raz przez Łacinników, a raz przez Greków.
W 1430 roku upadła w czasie gdy rządził sułtana Amuratha II. Po tym czasie pozostało w posiadaniu Turków i było głównym europejskim miastem ich dominiów, z wyjątkiem Konstantynopola, aż do odzyskania go przez Greków w wojnie bałkańskiej w 1912 roku.
Jego populacja liczy około 32 000 Turków, 47 000 Żydów (głównie potomków uchodźców z Hiszpanii) oraz 16 000 Greków i innych Europejczyków. Miasto obfituje w przykłady bizantyjskiej architektury i sztuki sakralnej, a oprócz licznych meczetów, znajduje się w nim 12 kościołów i 25 synagog.
.
Napięcia
Główne napięcia, wykraczające poza wczesne tarcia żydowsko-chrześcijańskie, obejmowały:władzę cesarską w Rzymie kontra lokalną tożsamość grecką, znaczący konflikt pogaństwa/politeizmu z nowszymi religiami oraz warstwy społeczne między zamożnymi elitami/obywatelami rzymskimi a zróżnicowaną populacją robotników/niewolników – wszystko to w tętniącym życiem, wieloetnicznym, ale podzielonym społecznie mieście portowym pod rządami rzymskimi. Kluczowe napięcia w rzymskich Tesalonikach (I wiek n.e.)
Romanizacja kontra tożsamość grecka:
1) Tesaloniki były ważną kolonią rzymską, przyciągającą rzymskich administratorów, żołnierzy i kolonistów.
2) Spowodowało to tarcia z ugruntowaną greckojęzyczną ludnością, która zachowała swoją hellenistyczną tożsamość kulturową, język i lokalne tradycje, co prowadziło do dynamicznego, choć niekiedy napiętego współistnienia między rzymską władzą cesarską a lokalną dumą.
Pogaństwo a nowo powstające religie (judaizm i chrześcijaństwo):
1) Chociaż konflikty żydowsko-chrześcijańskie są znane, szerszy kontekst religijny obejmował silny, głęboko zakorzeniony politeizm pogański (kult bogów grecko-rzymskich, takich jak Zeus, Apollo, Artemida).
2) Nowe religie, takie jak judaizm (już ugruntowany) i chrześcijaństwo (wprowadzone przez Pawła), podważały tradycyjne rzymskie życie obywatelskie i religijne, czasami prowadząc do podejrzeń lub prześladowań ze strony władz i ogółu społeczeństwa.
Strategia społeczno-ekonomiczna:
1) Jako ważny port i rzymski ośrodek kolonialny, Tesaloniki były bogate, ale jednocześnie borykały się z wyraźnymi nierównościami.
2) Istniały napięcia między obywatelami rzymskimi (posiadającymi przywileje) a nieobywatelami, między bogatymi właścicielami ziemskimi/kupcami a biednymi oraz między wolnymi obywatelami a liczną populacją niewolników (często z różnych podbitych regionów).
Różnorodność etniczna i kulturowa:
1) Miasto było tyglem kulturowym (Grecy, Rzymianie, Żydzi, Trakowie i inni mieszkańcy Wschodu).
2) Choć często panował tu spokój, ta mieszanka kulturowa mogła prowadzić do nieporozumień, uprzedzeń i rywalizacji o zasoby lub status, pomimo kosmopolitycznego charakteru miasta.
Władza cesarska a lokalna autonomia:
1) Pomimo lokalnych rad i tradycji, ostateczna władza spoczywała w rękach Rzymu (np. namiestnika w pobliskim Filippi), co stwarzało ukryte napięcia między pragnieniem samorządności a żądaniami imperialnymi.
.
Autor Listu i czas powstania
Spisanie samego listu datuje się na rok 51 I wieku. Data ta została potwierdzona archeologicznie na podstawie napisu na świątyni Apollosa w Delfach (niedaleko Koryntu), który podaje lata prokonsulatu Gallia w Achai – lata 51-52 n.e.. (Dzieje 18:12-17). 1 List do Tesaloniczan jest pierwszym kanonicznym listem Pawła. Napisany został gdy Apostoł ten przebywał w Koryncie. Paweł dwukrotnie sam nazwał siebie autorem tego Listu
1 Tes. 1:1 Paweł, Sylwan i Tymoteusz do kościoła Tesaloniczan, który jest w Bogu Ojcu i Panu Jezusie Chrystusie. Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.
1 Tes. 2:18 Dlatego chcieliśmy przybyć do was, zwłaszcza ja, Paweł, raz i drugi, ale przeszkodził nam szatan.
W początkowych pozdrowieniach wspomniani zostali także Sylwan (Sylas) oraz Tymoteusz (1 Tes. 3:2, 6), którzy towarzyszyli Pawłowi podczas jego drugiej podróży misyjnej, kiedy powstał kościół (Dzieje 17:1-9).
Pomimo tego, że Paweł był jedynym natchnionym autorem, to wszędzie tam, gdzie tekst pisany jest w liczbie mnogiej (gdzie używane są zaimki osobowe my, nas, nasze) chodzi o całą trójkę. Jednak podczas wizyty Tymoteusza w Tesalonice, tekst mówi już tylko o Pawle i Sylwanie (1 Tym. 3:1, 2, 6). Paweł często używał w swoich listach zaimków osobowych w liczbie mnogiej, dlatego że do spisywanych przez niego listów dołączali się i zgadzali z ich zawartością współpracownicy Apostoła.
Fakt, że List ten został spisany przez Pawła nie był podważany aż do niedawna, kiedy to przeciwko jego autorstwu opowiedzieli się radykalni krytycy. Nie udało im się jednak dowieść tego, że autorem Listu nie był Paweł, ponieważ istnieją ku temu twarde dowody:
1) bezpośrednie oświadczenie Pawła o tym, że to on spisał List (1 Tes. 1:1; 2:18);
2) idealna zgodność zawartości Listu z odbytymi przez Pawła podróżami Dzieje 16-18
3) duża liczba szczegółów osobistego życia Pawła; oraz
4) potwierdzenie autorstwa przez wielu historyków pierwszego wieku, poczynając od kanonu Marcjona powstałego w roku 140 po Chr. Wczesnochrześcijańscy Ojcowie Kościoła, tacy jak Ireneusz, Tertulian, Klemens Aleksandryjski i Ignacy Antiocheński, konsekwentnie potwierdzali autorstwo Pawła w odniesieniu do 1 Listu do Tesaloniczan, powołując się na niego jako na jego autentyczny list, bez większych sprzeciwów w starożytności, i jest on powszechnie uważany za najwcześniejszy list Pawła, skierowany do wczesnych wspólnot chrześcijańskich zmagających się z prześladowaniami i pytaniami dotyczącymi powrotu Chrystusa
Klemens Aleksandryjski (150 – 212) słowa Ani nie szukaliśmy chwały u ludzi, ani u was, ani u innych, mogąc być dla was ciężarem jako apostołowie Chrystusa Byliśmy jednak wśród was łagodni jak karmicielka troszcząca się o swoje dzieci.z 2 Tes. 2:6-7 przypisuje Pawłowi:
„Ale to błogosławiony Paweł wyraził najdobitniej, mówiąc: «Choć mogliśmy być uciążliwi jako Apostołowie Chrystusa, byliśmy pośród was łagodni, jak piastunka opiekująca się swoimi dziećmi»” [19]
Motywy teologiczne
Choć w obu Listach do Tesaloniczan przewijającym się wątkiem jest eschatologia, w świetle całości nauczania wyróżnić możemy w nim szereg innych elementów. Są to odpowiedni motyw eklezjalny, zajmujący się zdrowiem kościoła, pastoralny z przykładami dobrej postawy i pracy oraz misyjny kładący nacisk na głoszenie Ewangelii i zakładanie nowych kościołów.
Apostoł w trosce o Kościół w Tesalonikach , tym mocniejszej że on sam był oddzielony od Braci, przedstawił . Niektóre z nich to
1) Zachęcenie dla kościoła (1 Tes. 1;2-10);
2) Odpowiedź na fałszywe zarzuty (1 Tes. 2:1-12)
3) Pocieszenie prześladowanych (1 Tes. 2:13-16);
4) Wyrażenie swej radości z powodu wiary Tesaloniczan (1 Tes. 2:17-20; 3:1-13);
5) Przypomnienie o ważności czystości moralnej (1 Tes. 4:1-8)
6) Potępienie gnuśnego stylu życia (1 Tes. 4:9-12)
7) Wyjaśnienie źle rozumianych wydarzeń eschatologicznych (1 Tes. 4:13-18; 5:1-11)
8) Rozładowanie napięć panujących wśród tamtejszych wierzących (1 Tes. 5:12-15);
9) Napomnienie ich w kwestii podstawowych zasad chrześcijańskiego życia (1 Tes. 5:16-22)
10) Końcowe błogosławieńśtwa i pozdrowienia (1 Tes. 23-28)
Przypisy
[1] Liwiusz 41, 10
[2] Tamże, 41, 29
[3] Strabon, Geographica (Geography) 7.7.4; M. Tullius Cicero, On the Consular Provinces, 4. On the recent discovery of a Via Egnatia section in Thessalonica, patrz CBC News, June 26, 2012, “Ancient road unearthed in Greek subway dig”,źródło]
[4] Strabon, vii.323, 330
[5] Jacobs, Anthol. Graec., II, s. 98, nr 14
[6] Nigdelis, Greek and Roman Thessaloniki, 7-8
[7] Pro Plancio 41, 99; List do Att, iii, 8-21
[8] Pliniusz, NH, iv.36
[9] Frank Frost Abbott, Historia i opis rzymskich instytucji politycznych, wyd. 3 (Boston, MA: Ginn & Co., 1911), 90-91; Gene L. Green, Listy do Tesaloniczan (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2002), 18-20.
[10] W kwestii zarządzania miastem patrz Green, Tesaloniczanie, 19; Na temat politarchów patrz G.H.R. Horsley, „Politarchowie” w: David W. J. Gill i Conrad Gempf (red.), The Book of Acts in its First Century Setting, Volume 2, Greco-Roman Setting (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1994), 419-431.
[11] Fanoula Papazoglou, „Macedonia Under the Romans: Political and Administrative Developments” w Sakellariou (red.), Macedonia: 4000 Years of Greek History and Civilization (Ateny: Ekdotike Athenon, 1983), 199.
[12] Walerius Maximus, Memorable Doings and Sayings, 2 tomy. D. R. Shackleton Bailey (red.), D. R. Shackleton Bailey (tłum.), LCL, (Cambridge, MA: Harvard University, 2000); Więcej informacji na temat centralnego znaczenia cnót rzymskich w kontekście życia pozagrobowego oraz streszczenie twórczości Waleriusza Maximusa można znaleźć w: Holdsworth, Reading Romans in Rome, 45–58.
[13] MacClintock and Strong Biblical Cyclopedia, źródło
[14] Michael Vickers, „Hellenistyczne Tesaloniki” w „The Journal of Hellenic Studies”, tom 92 (1972), s. 156–170, (164–165); Theodosia Stefanidou-Tiveriou, „Tesaloniki od Aleksandra do Galeriusza”, 3, 5–6, źródło
[15] Więcej informacji można znaleźć w książce Vera Frederika Vanderlip, The Four Greek Hymns of Isidorus and the Cult of Isis (Toronto: Hakkert, 1972). Podsumowanie kultu Izydy można znaleźć w książce Bena Holdswortha, Reading Romans in Rome: A Reception of Romans in the Roman Context of Ethnicity and Faith (Uniwersytet w Durham, s. 298–305).
[16] Apuleius of Madaruros, i J. Gwyn Griffiths, The Isis-book – Metamorphoses, J. Gwyn Griffiths (trans.), J. Gwyn Griffiths (ed.), (Leiden: Brill Academic, 1975, 1997), Book XI.
[17] Ramsay, Święty Paweł Podróżnik, 228
[18] Cyceron, oppidum devium: w Pizonie 36
[19] Klemens Aleksandryjski, Pcedag.,1, 88 cytowane w MacClitnock and Strong Biblical Cyclopedia, źródło
